Buharlaşma kaynaklı su kaybı: bölgeye göre litre/gün ve örtünün etkisi
Havuz buharlaşma su kaybı nasıl hesaplanır? Buhar basıncı farkı, nem ve rüzgâr etkisi, L/m²/gün tablosu, m³/sezon hesabı ve örtünün ölçülen etkisi.
Havuz buharlaşma su kaybı, su ile hava arasındaki buhar basıncı farkının ve su yüzeyindeki hava hızının fonksiyonudur. ABD Çevre Koruma Ajansı, örtüsüz 46 m²'lik bir havuzun iklime göre yılda 45–117 m³ su kaybedebileceğini hesaplar. Katı örtü kullanıldığında buharlaşma %90'ın üzerinde azalır. Sıcaklık tek başına belirleyici değildir; nem ve rüzgâr en az onun kadar etkilidir.
*Yayım: 2 Eylül 2026 · Son güncelleme: 2 Eylül 2026*
Bu yazıda ne var
- Buharlaşmayı yöneten üç değişken: buhar basıncı farkı, bağıl nem, rüzgâr hızı
- Kurumsal hesap yöntemi: ASHRAE/Carrier ve Shah denklemleri, SI birimleriyle
- Hesaplanmış L/m²/gün tablosu: 2,5 ile 24 L/m²/gün arasında ne değişiyor
- Havuz yüzey alanına göre m³/sezon kaybı tablosu
- Türkiye iklim bölgeleri için hangi verinin gerektiği ve MGM'nin 95 istasyonluk ölçüm ağı
- Örtünün ölçülmüş etkisi ve buharlaşmanın enerji faturasındaki payı
Buharlaşmayı ne belirler?
Su yüzeyinden buharlaşma, üç fiziksel etkenin bileşimidir:
- Buhar basıncı farkı. Su yüzeyindeki doymuş buhar basıncı \(p_w\) ile havanın kısmi buhar basıncı \(p_1\) arasındaki fark itici güçtür. Su sıcaklığı arttıkça \(p_w\) hızla büyür.
- Bağıl nem. Aynı hava sıcaklığında nem yükseldikçe \(p_1\) büyür, fark küçülür, buharlaşma düşer.
- Hava hızı. Rüzgâr, yüzeydeki doymuş hava tabakasını sürekli süpürür ve farkı yeniden açar. Açık havuzda baskın mekanizma budur.
Bu üçlüden yalnızca ilkine bakan "sıcak günde havuz çok buharlaşır" yaklaşımı yanlış sonuç verir. Serin ama kuru ve rüzgârlı bir günde, ısıtılmış bir havuz sıcak ve nemli bir günden daha fazla su kaybeder.
"Açık su yüzeylerinden olan buharlaşma kayıpları, rüzgâr hızı, su yüzeyinde esen havanın doyma eksikliği ve su sıcaklığının bir fonksiyonudur." — Meteoroloji Genel Müdürlüğü
Buharlaşma nasıl hesaplanır?
Havuz sektöründe iki kurumsal denklem kullanılır.
ASHRAE/Carrier denklemi
ASHRAE Handbook—HVAC Applications'ın önerdiği ve Carrier'a (1918) dayanan bağıntı:
\[ E = (0{,}089 + 0{,}0782\,V)\,\frac{(P_w - \phi P_\infty)}{h_{fg}} \]
- \(E\): buharlaşma hızı (g/m²·h)
- \(V\): su yüzeyi üzerindeki hava hızı (m/s)
- \(P_w\): su sıcaklığındaki doymuş buhar basıncı (Pa)
- \(P_\infty\): hava sıcaklığındaki doymuş buhar basıncı (Pa)
- \(\phi\): havanın bağıl nemi
- \(h_{fg}\): buharlaşma gizli ısısı (kJ/kg)
Yıldız Teknik Üniversitesi'nde yapılan deneysel çalışma bu denklemin 0–0,7 m/s hava hızı aralığında kullanılabileceğini belirtir (İnan ve Atayılmaz, *Sigma Journal of Engineering and Natural Sciences*, 35(1), 2017). Açık havuzlarda rüzgâr bu aralığı sık sık aşar; o zaman ikinci denklem gerekir.
Shah denklemi (doğal ve zorlanmış taşınım)
Shah modeli buharlaşmayı iki mekanizmanın büyüğü olarak alır:
\[ E_{nc} = 35\,\rho_w\,(\rho_1 - \rho_w)^{1/3}\,(W_w - W_1) \qquad E_{fc} = 0{,}00005\,(p_w - p_1)\left(\frac{u}{0{,}12}\right)^{0,8} \]
\[ E = \max(E_{nc},\, E_{fc}) \]
- \(E\): buharlaşma hızı (kg/m²·h)
- \(\rho_w,\rho_1\): su yüzeyindeki ve uzaktaki havanın yoğunluğu (kg/m³)
- \(W_w,W_1\): su sıcaklığında doymuş havanın ve ortam havasının özgül nemi (kg nem/kg hava)
- \(u\): havuz üzerindeki hava hızı, açık havuzda rüzgâr hızı (m/s); 0,12 m/s altında 0,12 alınır
Denklemler ve birimleri, modelin son sürümünü veren makaleden alındı (Shah, *Further development and verification of the model for evaporation from pools*, Science and Technology for the Built Environment). ASHRAE'nin kapalı havuz için önerdiği hava hızı aralığı 0,05–0,15 m/s'dir (Shah, ASHRAE 2014 makalesi).
Hesaplanmış L/m²/gün tablosu
Aşağıdaki değerler Shah denklemiyle, doymuş buhar basıncı için Buck bağıntısı ve 101.325 Pa atmosfer basıncı kullanılarak hesaplandı. Her satır, o koşulun sürekli hâkim olduğu varsayımıyla günlük eşdeğeri verir.
| Su sıcaklığı (°C) | Hava sıcaklığı (°C) | Bağıl nem (%) | Rüzgâr (m/s) | Buharlaşma (kg/m²·h) | Günlük eşdeğer (L/m²/gün) |
|---|---|---|---|---|---|
| 26 | 25 | 60 | ≤0,12 (durgun) | 0,104 | 2,5 |
| 26 | 25 | 60 | 0,5 | 0,229 | 5,5 |
| 26 | 25 | 60 | 1,0 | 0,398 | 9,6 |
| 26 | 25 | 60 | 2,0 | 0,694 | 16,7 |
| 28 | 30 | 70 | 1,0 | 0,221 | 5,3 |
| 28 | 30 | 50 | 1,0 | 0,452 | 10,9 |
| 28 | 30 | 35 | 1,0 | 0,626 | 15,0 |
| 28 | 22 | 60 | 1,0 | 0,599 | 14,4 |
| 24 | 20 | 70 | 1,0 | 0,368 | 8,8 |
| 30 | 28 | 45 | 1,5 | 0,959 | 23,0 |
Üç sonuç çıkıyor:
- Rüzgâr en güçlü değişken. 26 °C suda yalnızca rüzgârı 0,5'ten 2,0 m/s'ye çıkarmak buharlaşmayı üçe katlıyor.
- Nem, sıcaklıktan daha belirleyici olabilir. 28 °C suda hava 30 °C iken nem %70'ten %35'e düştüğünde kayıp 5,3'ten 15,0 L/m²/gün'e çıkıyor.
- Serin hava buharlaşmayı azaltmaz. 28 °C su, 22 °C havada 14,4 L/m²/gün veriyor; çünkü buhar basıncı farkı büyük.
Bu değerler günlük gerçek kayba eşit değil
Tablodaki sayılar, verilen koşulun 24 saat sürdüğü varsayımıyla hesaplandı. Gerçekte gece hava serinler, nem yükselir, rüzgâr düşer; günlük toplam bu tepe değerlerin altında kalır. Ayrıca meteoroloji istasyonunun 10 m yükseklikte ölçtüğü rüzgâr, su yüzeyindeki hava hızından belirgin biçimde yüksektir. Gerçekçi bir ölçek için kurumsal bir tahmine bakmak gerekir:
"EPA, iklime bağlı olarak örtüsüz 500 ft²'lik (yaklaşık 46 m²) bir yüzme havuzunun buharlaşma nedeniyle yılda 12.000 ile 31.000 galon (yaklaşık 45–117 m³) arasında su kaybedebileceğini, ısıtılan havuzlarda bu sayının daha da yükseldiğini tahmin eder." — EPA WaterSense, *Jump Into Pool Water Efficiency*
Bu aralık, yıl geneline yayıldığında 2,7–6,9 L/m²/gün ortalamaya karşılık gelir. Yani tablodaki 15–23 L/m²/gün değerleri yaz tepe günlerine, 2,7–6,9 bandı ise yıl ortalamasına aittir.
Havuz ölçüsüne göre m³/sezon kaybı
180 günlük bir sezon için toplam kayıp, günlük hızın yüzey alanı ve gün sayısıyla çarpımıdır:
\[ V_{\text{kayıp}} \ (\text{m}^3) = \frac{e \ (\text{L/m}^2/\text{gün}) \times A \ (\text{m}^2) \times g \ (\text{gün})}{1000} \]
| Havuz ölçüsü | Yüzey alanı (m²) | 3 L/m²/gün (m³/sezon) | 5 L/m²/gün (m³/sezon) | 8 L/m²/gün (m³/sezon) | 12 L/m²/gün (m³/sezon) |
|---|---|---|---|---|---|
| 3 × 6 m | 18 | 9,7 | 16,2 | 25,9 | 38,9 |
| 4 × 8 m | 32 | 17,3 | 28,8 | 46,1 | 69,1 |
| 5 × 10 m | 50 | 27,0 | 45,0 | 72,0 | 108,0 |
| 6 × 12 m | 72 | 38,9 | 64,8 | 103,7 | 155,5 |
| 8 × 16 m | 128 | 69,1 | 115,2 | 184,3 | 276,5 |
5 × 10 m havuzda 5 L/m²/gün ortalama, sezon boyunca 45 m³ taze su demektir — havuz hacminin neredeyse tamamı kadar. Bu miktarın faturaya nasıl döndüğü, aboneliğin kademeli tarifedeki yerine bağlıdır: İSKİ konut tarifesinde 0–15 m³/ay ilk kademeyken 31 m³ üzeri üçüncü kademeye geçer (İSKİ 2026 aylık su ve atıksu birim fiyatları). Havuz dolumu ve takviyesi, evin aylık tüketimini üst kademeye taşıyabilir; kalem kalem hesabı havuzun yıllık işletme maliyeti yazısında bulabilirsiniz.
Türkiye'nin iklim bölgeleri için hangi veri gerekiyor?
Bölgesel bir L/m²/gün tablosu üretmek için üç girdi gerekir: su sıcaklığı, hava sıcaklığı–bağıl nem çifti ve su yüzeyi hava hızı. Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün il bazlı resmî iklim istatistikleri ortalama sıcaklık, güneşlenme süresi ve yağışı verir; aylık bağıl nem ve buharlaşma satırı bu tabloda yer almaz (MGM resmî iklim istatistikleri).
Buna karşılık MGM açık su yüzeyi buharlaşmasını doğrudan ölçer: "Açık su yüzeyindeki buharlaşma miktarı ölçümü yapan meteoroloji istasyonlarımızın tümünde Class A Pan tipi yuvarlak buharlaşma havuzları kullanılmaktadır" ve "2025 yılı itibarıyla açık su yüzey buharlaşma rasadı toplam 95 istasyonumuzda yapılmıştır" (MGM — buharlaşma ölçümleri). MGM ayrıca referans toplam buharlaşma (ETo) normal haritalarını yayımlar (MGM — referans toplam buharlaşma); ancak bu haritalar sayfa metninde sayısal tablo olarak verilmez.
| İklim bölgesi | Temmuz ortalama hava sıcaklığı (°C) | Temmuz ortalama bağıl nem (%) | Class A Pan buharlaşması (mm/gün) | Hesaplanan havuz kaybı (L/m²/gün) |
|---|---|---|---|---|
| Akdeniz kıyı | veri yok | veri yok | veri yok | veri yok |
| Ege kıyı | veri yok | veri yok | veri yok | veri yok |
| Marmara | veri yok | veri yok | veri yok | veri yok |
| İç Anadolu | veri yok | veri yok | veri yok | veri yok |
| Güneydoğu Anadolu | veri yok | veri yok | veri yok | veri yok |
| Karadeniz kıyı | veri yok | veri yok | veri yok | veri yok |
Bu tabloyu doldurmanın doğru yolu, havuzun bulunduğu ile en yakın MGM buharlaşma istasyonunun Class A Pan verisini talep etmek ve pan katsayısı uygulamaktır. Class A Pan değeri havuz yüzeyi buharlaşmasına birebir eşit değildir; pan, kenar etkileri ve metal gövde nedeniyle genellikle daha yüksek okur. Bu dönüşüm katsayısı da bölgeye özgüdür ve burada açık bırakılmıştır. Kendi havuzunuzda ölçüm yapmak isterseniz en pratik yöntem kova testidir: aynı iklim koşullarında kova ile havuzun kaybını karşılaştırır.
Örtü buharlaşmayı ne kadar azaltır?
Buharlaşma yalnızca su kaybı değildir; havuzun en büyük enerji kaybı kalemidir. ABD Enerji Bakanlığı'nın Better Buildings programı şöyle yazar: "Yüzme havuzları çeşitli yollarla enerji kaybeder, ancak buharlaşma açık ara en büyük enerji kaybı kaynağıdır." Aynı kaynak, örtülerin havuz ısıtma maliyetinin %50–70'ini tasarruf ettirdiğini belirtir (U.S. DOE Better Buildings — Pool Efficiency).
| Örtü tipi | Buharlaşmayı azaltma (kullanımda) | Güvenlik örtüsü işlevi | Not |
|---|---|---|---|
| Katı / file / hibrit | %95'e kadar | Var | File örtüler hafiftir ama daha fazla buharlaşmaya izin verir |
| Solar (baloncuklu, solar halka, termal) | %50–95 | Yok | Güneş enerjisiyle suyu ısıtmak için tasarlanmıştır |
| Sıvı buharlaşma bastırıcı | %15 | Yok | Su yüzeyine düzenli aralıkla uygulanır |
Kaynak: EPA WaterSense, *Jump Into Pool Water Efficiency*. Aynı rapor katı örtülerin kullanımdayken buharlaşmayı "%90'ın üzerinde" azalttığını, ısıtılan havuzlarda ısıtma maliyetinin %50–70'ini kurtardığını, buna karşılık 2016 tarihli konut su kullanımı araştırmasına göre havuz sahiplerinin yalnızca %15'inin düzenli olarak örtü kullandığını belirtiyor. Örtünün dört ayrı tasarruf kalemi ve geri ödemesi havuz örtüsü ve panjur tasarrufu yazısında ele alınıyor; kaybedilen suyun çevresel karşılığı ise havuz suyu karbon ayak izi yazısında.
Buharlaşma mı, kaçak mı?
Ayrımı yapmadan önlem almak boşa masraftır. EPA'nın eşiği pratik bir başlangıçtır: "Havuzunuz haftada 2 inçten (yaklaşık 5 cm) fazla su kaybediyorsa veya buharlaşma hızının yüksek olduğu sıcak ve kuru bölgelerde 3 inçten (yaklaşık 7,6 cm) fazla kaybediyorsa, muhtemelen bir kaçağınız var" (EPA WaterSense). Bu eşik haftalık 7,1–10,9 mm/gün'e karşılık gelir ve yukarıdaki hesap tablosunun üst bandına oturur — yani sıcak, kuru ve rüzgârlı bir haftada 5 cm kayıp tek başına kaçak kanıtı değildir. Kesin ayrım için kontrollü bir karşılaştırma testi gerekir.
Sık sorulan sorular
Havuzda günde kaç santim su kaybı normaldir? Kurumsal bir "normal" değer yoktur; kayıp iklime bağlıdır. Hesap, durgun havada 2,5 L/m²/gün (2,5 mm) ile rüzgârlı ve kuru koşullarda 20 L/m²/gün (2 cm) arasında değişir. EPA haftada 5 cm üzerini kaçak şüphesi eşiği olarak verir.
Havuzu ısıtmak buharlaşmayı artırır mı? Evet. Su sıcaklığı arttıkça yüzeydeki doymuş buhar basıncı yükselir ve itici güç büyür. EPA, ısıtılan havuzlarda yıllık kaybın 45–117 m³ aralığının üzerine çıkabileceğini belirtir.
Rüzgâr kesici duvar veya çit işe yarar mı? Fiziksel olarak evet: Shah denkleminde zorlanmış taşınım terimi rüzgâr hızının 0,8 kuvvetiyle değişir. Su yüzeyindeki hava hızını yarıya indirmek buharlaşmayı yaklaşık %43 azaltır. Etki büyüklüğü konuma bağlıdır.
Kapalı havuzda buharlaşma sorun olmaz mı? Olur. Kapalı havuzda buharlaşan su, nem alma ve ısıtma yükü olarak geri döner. ASHRAE kapalı havuz hesaplarında 0,05–0,15 m/s hava hızı aralığını kullanır; bu düşük hızda bile buharlaşma en büyük enerji kalemidir.
Class A Pan verisi havuzuma doğrudan uygulanır mı? Hayır. Pan ölçümü, kenar etkileri ve metal gövde nedeniyle havuz yüzeyinden farklı okur; bölgeye özgü bir pan katsayısı uygulanması gerekir. Bu katsayı bu yazıda doğrulanmamıştır.
Kaynaklar
- EPA WaterSense, *Jump Into Pool Water Efficiency* — https://www.epa.gov/system/files/documents/2022-09/ws-outdoor-pool-guide.pdf
- U.S. DOE Better Buildings Solution Center, *Pool Efficiency* — https://betterbuildingssolutioncenter.energy.gov/sites/default/files/attachments/Pool%20efficiency_.pdf
- M. M. Shah, *Further development and verification of the model for evaporation from pools*, Science and Technology for the Built Environment — https://www.mmshah.org/publications/2023%20evaporation%20from%20pools%20STBE.pdf
- M. M. Shah, *Methods for Calculation of Evaporation from Swimming Pools and Other Water Surfaces*, ASHRAE 2014 — https://www.mmshah.org/publications/ASHRAE%202014%20Evaporation%20paper.pdf
- M. İnan, Ş. Ö. Atayılmaz, *Experimental investigation of evaporation from a horizontal free water surface*, Sigma J Eng & Nat Sci 35(1), 2017 — https://eds.yildiz.edu.tr/ArticleContent/Journal/sigma/Volumes/2017/Issues/4/YTUJENS-2017-35-1.1665.pdf
- Meteoroloji Genel Müdürlüğü, buharlaşma ölçümleri — https://www.mgm.gov.tr/arastirma/buharlasma.aspx?s=3
- Meteoroloji Genel Müdürlüğü, buharlaşma tanımı — https://www.mgm.gov.tr/genel/buharlasma.aspx?s=5
- Meteoroloji Genel Müdürlüğü, referans toplam buharlaşma (ETo) haritaları — https://www.mgm.gov.tr/tarim/referans-toplam-buharlasma.aspx
- Meteoroloji Genel Müdürlüğü, resmî iklim istatistikleri — https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=ANTALYA
- İSKİ 2026 aylık su ve atıksu birim fiyatları — https://iskiapi.iski.gov.tr/uploads/2026_aylik_su_ve_atiksu_birim_fiyatlari_KLAS_Oe_R_d1256b554d.pdf
İlgili içerikler
- Havuzun yıllık işletme maliyeti kalem kalem
- Havuz su kaybı mı, kaçak mı? Kova testi adım adım
- Havuz örtüsü ve panjurun ölçülebilir tasarrufu
- Havuz modelleri ve fiyat aralıkları
