Sert su bölgelerinde havuzda kireç önleme: sertlik birimleri, sınırlar ve protokol
Havuz sert su kireç önleme rehberi: Fr, dH ve ppm dönüşümü, Türkiye şebeke sertlikleri, kalsiyum sertliği bandı, LSI ilişkisi ve kireç müdahale protokolü.
Havuz sert su kireç önleme işi ölçümle başlar: 1 Fransız sertlik derecesi 10 mg/L CaCO₃'e, 1 Alman derecesi yaklaşık 17,9 mg/L'ye karşılık gelir. Dünya Sağlık Örgütü 180 mg/L üzerini "çok sert" sayar. Türkiye'de içme suyu örneklerinin yaklaşık %21,6'sı 32,5 °f üzerindedir.
*Yayım: 2 Eylül 2026 · Son güncelleme: 2 Eylül 2026*
Bu yazıda ne var
- Fransız, Alman, İngiliz derecesi ve ppm CaCO₃ arasında dönüşüm tablosu
- WHO'nun dört basamaklı sertlik sınıflandırması: 60, 120 ve 180 mg/L eşikleri
- DSİ'nin 9.115 içme suyu örneğine dayanan Türkiye sertlik dağılımı
- İstanbul şebekesinde ölçülen toplam sertlik bandı: 119–217 mg/L CaCO₃
- Havuzda kalsiyum sertliği hedef bandı ve kireç oluşumunun LSI ile bağı
- Kireç oluştuktan sonra uygulanacak müdahale sırası
Su sertliği hangi birimlerle ölçülür?
Sertlik, sudaki kalsiyum ve magnezyum iyonlarının toplamıdır. Türkiye'de üç farklı derece sistemi ve bir kütle birimi yan yana kullanıldığı için aynı su, kaynağına göre "17 derece" ya da "300 ppm" olarak görünebilir. Kimya Mühendisleri Odası'nın yayımladığı su analiz cetveli dönüşümü şöyle verir: 1 milliekivalent = 2,8 Alman derecesi = 5,0 Fransız derecesi = 3,5 İngiliz derecesi; ayrıca 1 Alman derecesi 1,79 Fransız derecesine, 1 Fransız derecesi 0,56 Alman derecesine eşittir (KMO, su analiz eki). Aynı belgede Fransız derecesi 10 ppm CaCO₃, Alman derecesi 10 ppm CaO karşılığı olarak tanımlanır.
| Birim | 1 birimin karşılığı (ppm CaCO₃) | 1 birim = kaç Fransız derecesi | 1 birim = kaç Alman derecesi |
|---|---|---|---|
| Fransız derecesi (°f) | 10 | 1,00 | 0,56 |
| Alman derecesi (°dH) | ≈17,9 | 1,79 | 1,00 |
| İngiliz derecesi (°e) | ≈14,3 | 1,43 | 0,80 |
| Milliekivalent (mval/L) | ≈50 | 5,00 | 2,80 |
Dönüşüm dayanağı: KMO su analiz cetveli. Pratik kural: Fransız derecesini 10 ile çarparsanız ppm CaCO₃ elde edersiniz; Alman derecesinden Fransız derecesine geçmek için 1,79 ile çarpın.
Su ne zaman "sert" sayılır?
WHO'nun içme suyu arka plan belgesi eşikleri açık verir: "below 60 mg/l, the water is regarded as soft; 60–120 mg/l, moderately hard; 120–180 mg/l, hard; and more than 180 mg/l, very hard" (WHO, Hardness in Drinking-water). Aynı kurumun 2003 tarihli değerlendirmesi ise şebeke tarafındaki sonucu tarif eder: 200 mg/L üzerindeki sertlik dağıtım sisteminde kabuk birikimine yol açabilirken, 100 mg/L altındaki yumuşak suyun boru korozyonuna eğilimi vardır (WHO 2003 değerlendirmesi).
| Sınıf | mg/L CaCO₃ | Fransız derecesi karşılığı |
|---|---|---|
| Yumuşak | <60 | <6 |
| Orta sert | 60–120 | 6–12 |
| Sert | 120–180 | 12–18 |
| Çok sert | >180 | >18 |
Kaynak: WHO, Hardness in Drinking-water.
Havuz açısından kritik nokta, kireç sorununun 180 mg/L'de başlamadığıdır. KMO cetveli 100 ppm'in üzerindeki sertliğin "su ısıtılan kaplarda kabuk teşekkülüne sebep olduğunu" belirtiyor. Isıtmalı bir havuzda eşanjör yüzeyi, havuzun en sıcak yüzeyidir ve kireç ilk orada görünür.
Türkiye'de şebeke suyu ne kadar sert?
Ülke genelinde tek bir sayı yoktur; dağılım vardır. KMO belgesinde aktarılan DSİ verisi 9.115 içme suyu örneğini Fransız derecesine göre sınıflandırıyor:
| Sertlik aralığı (°f) | Sınıf | Örneklerin payı |
|---|---|---|
| 0–7,2 | Çok yumuşak | %6,38 |
| 7,2–14,5 | Yumuşak | %12,48 |
| 14,5–21,5 | Hafif sert | %21,42 |
| 21,5–32,5 | Orta sert | %37,88 |
| 32,5–54 | Sert | %13,36 |
| >54 | Çok sert | %8,24 |
Kaynak: KMO su analiz cetveli, DSİ içme suyu sertlik dağılımı. Tablonun toplamı şudur: örneklerin yaklaşık %59'u 21,5 °f üzerinde, yani 215 mg/L CaCO₃'ün üstündedir. Bu, Türkiye'nin büyük bölümünde havuz dolum suyunun kireçlenmeye yatkın olduğu anlamına gelir.
Şehir düzeyinde doğrulanmış veri az. İSKİ'nin Temmuz 2025 su kalite raporunda İstanbul'daki arıtma tesisi çıkışlarında toplam sertlik mg/L CaCO₃ olarak şöyle ölçülmüş: Ömerli 119–131, Kağıthane 133–153, İkitelli 131, Cumhuriyet 158–181, Elmalı 173 ve Taşoluk 217; aynı raporda pH 6,78–7,52, iletkenlik 361–780 µS/cm, kalsiyum 35,6–61,4 mg/L (İSKİ Temmuz 2025 su kalite raporu). Yani İstanbul içinde bile ilçeden ilçeye "sert" ile "çok sert" arasında geçiş vardır.
Akademik ölçümler İç Anadolu ve Ege tarafında daha yüksek değerler gösteriyor: Konya Meram şebekesinde 2019 yılı toplam sertlik ortancası 17,45 °f (16,17–19,01), 2016'da 24,03 °f; Konya şehir şebekesinde 2007 ortalaması 30,48 °f; Erzurum ortalaması 8,09 °f (3,70–19,50); Kütahya'da 19,48–44,8 °f; Isparta'da 16,2–34,2 °f (DergiPark, şebeke suyu sertlik derlemesi).
Ankara için ASKİ'nin yayımladığı aylık analiz raporunda yalnızca pH değeri (Ocak 2026 için 7,60) bulunuyor, toplam sertlik yayımlanmıyor (ASKİ Ocak 2026 analiz raporu); bu nedenle Ankara şebeke sertliği bu yazıda veri yok bırakılmıştır. İZSU ve KASKİ'nin analiz sonuçları sorgu formu arkasında yayımlandığı için İzmir ve Kayseri değerleri de doğrulanamadı.
Havuzda kalsiyum sertliği hangi bantta tutulur?
Havuz suyunda ölçülen değer toplam sertlik değil, kalsiyum sertliğidir. PHTA'nın kapatma öncesi verdiği denge tablosunda kalsiyum sertliği için minimum 150 ppm, maksimum 1000 ppm ve ideal aralık 200–400 ppm gösteriliyor; aynı tabloda pH ideal 7,4–7,5, toplam alkalinite ideal 80–120 ppm (PHTA, Winterizing Your Pool).
Türkiye mevzuatı havuz suyu için kalsiyum sertliği sınırı koymaz; yönetmelik pH'ı 6,5–7,8 ve bulanıklığı 0,5 NTU olarak sınırlar (Ek-1 tablosu, yönetmelik kaydı). Bu ayrımı bilmek gerekir: kalsiyum sertliği bir denetim parametresi değil, bir malzeme koruma parametresidir.
Kireç neden oluşur ve LSI ile bağı nedir?
Kireç, kalsiyum karbonatın çözünürlük sınırının aşılıp katı hâlde yüzeye çökmesidir. Bu sınırı tek bir değer değil, beş değişkenin bileşimi belirler: pH, sıcaklık, kalsiyum sertliği, toplam alkalinite ve toplam çözünmüş katı. Langelier doygunluk indeksi bu beşini tek sayıya indirger.
PHTA, indeksin sıcaklıkla nasıl kaydığını açıkça yazar: "as the water temperature decreases the Langelier Saturation Index (LSI) will decrease (water will become more corrosive)" (PHTA). Tersi de doğrudur: su ısındığında indeks yukarı kayar ve kireç tarafına geçer. Bu yüzden ısıtmalı havuzlarda ve sıcak iklim bölgelerinde aynı su kimyası, ısıtmasız havuzdakinden farklı davranır. Hesabın kendisini havuz LSI hesaplama yazısında adım adım verdik; parametrelerin birbirini nasıl etkilediğini havuz suyu dengesi rehberinde bulabilirsiniz.
İklim bu tabloya ikinci bir kanaldan girer. Buharlaşan su mineralleri geride bırakır; yerine giren taze su yeni kalsiyum getirir. Yüksek buharlaşmalı bölgelerde kalsiyum sertliği bu nedenle sezon boyunca tek yönlü artar. MGM'nin resmî nem analizinde Türkiye'nin temmuz ortalama nispi nemi %53,1'e düşüyor (MGM 2024 nem analizi); sezonun en kurak ayı, kalsiyum birikiminin en hızlı olduğu aydır. Bölgesel farkları iklim bölgesine göre havuz işletmesi yazısında karşılaştırdık.
Kireç önleme protokolü nasıl kurulur?
Protokol dört adımlıdır ve sırası önemlidir.
- Dolum suyunu ölçün. Havuzu doldurmadan önce şebeke suyunun toplam sertliğini, kalsiyumunu, alkalinitesini ve pH'ını ölçün. Şebeke değerleri yıl içinde değişebilir; İSKİ raporunda aynı ay içinde tesis çıkışları arasında 119–217 mg/L bandı görülüyor.
- Başlangıç noktasını kaydedin. Dolum sonrası kalsiyum sertliğini, alkaliniteyi ve pH'ı yazın. Sonraki ölçümler bu satıra göre yorumlanır; mutlak değer değil, eğim önemlidir.
- İzleme sıklığını iklime bağlayın. Yüksek buharlaşmalı bölgede kalsiyum sertliği ve alkalinite ölçümü sıklaştırılır. pH'ı yönetmelik bandında (6,5–7,8) tutmak, indeksin kireç tarafına kaymasını sınırlayan en hızlı müdahaledir.
- Kalsiyum birikimini seyreltmeyle yönetin. Kalsiyum sertliği havuzda kimyasalla düşürülemez; tek yol kısmi su değişimidir. Değişim oranı, mevcut ve hedef değer ile dolum suyunun sertliğine göre hesaplanır.
Sekestran ve kireç önleyici ürünlerin mg/L cinsinden doz aralıkları için birincil ya da kurumsal bir kaynak doğrulanamadı; bu nedenle doz değerleri veri yok olarak işaretlidir ve ürün etiketindeki üretici dozu esas alınmalıdır. Kimyasal seçimine ilişkin kısa yanıtları havuz suyu kimyasalları sık sorulan sorular sayfasında topladık.
Kireç oluştuysa hangi sırayla müdahale edilir?
Kireç görünür hâle geldiğinde müdahale, yüzeyi temizlemekle değil nedeni kesmekle başlar.
| Adım | Yapılacak iş | Ölçüt |
|---|---|---|
| 1 | pH ve alkaliniteyi bant içine çekin | pH 6,5–7,8 (Ek-1) |
| 2 | Kalsiyum sertliğini ölçün ve hedefle karşılaştırın | İdeal 200–400 ppm (PHTA) |
| 3 | Gerekiyorsa kısmi su değişimi yapın | Hedef değere ulaşana kadar |
| 4 | Su hattı bandını mekanik temizleyin | Yüzey malzemesine uygun aparatla |
| 5 | Filtre ve eşanjör yüzeylerini kontrol edin | Basınç farkı ve ısıtma performansı |
| 6 | Tuz hücresi varsa kireç kontrolünü takvime alın | Üretici talimatındaki sıklıkta |
Kimyasal kireç sökücü kullanımı, yüzey malzemesine bağlıdır ve tuz hücresi ile eşanjörde üretici talimatı dışına çıkılmaz. Liner havuzda asit esaslı ürünler yüzeye zarar verebilir; bu nedenle mekanik temizlik ve su dengesi tercih edilir.
İlgili içerikler
- Türkiye'nin 5 iklim bölgesinde havuz işletmesi
- Havuz LSI hesaplama
- Havuz suyu dengesi rehberi
- Havuz suyu kimyasalları sık sorulan sorular
- Ölçü ve model bazlı yatırım kalemleri: havuz fiyatları
Sık sorulan sorular
Fransız derecesi ile ppm arasında nasıl geçiş yapılır? KMO cetveline göre 1 Fransız derecesi 10 ppm CaCO₃'e karşılık gelir. Fransız derecesini 10 ile çarparak ppm bulunur. Alman derecesinden geçmek için 1,79 ile çarpıp Fransız derecesine, sonra 10 ile çarpıp ppm'e dönüşülür.
Havuz suyunun sertliğini kimyasalla düşürebilir miyim? Kalsiyum sertliği havuzda kimyasalla düşürülemez. Tek yöntem, daha yumuşak dolum suyuyla kısmi değişimdir. Sekestran ürünler kalsiyumu bağlayarak çökmesini geciktirir, ancak ölçülen sertlik değerini azaltmaz.
Türkiye'de şebeke suyu ne kadar sert? DSİ'nin 9.115 içme suyu örneğine dayanan dağılımda örneklerin %37,88'i 21,5–32,5 °f, %13,36'sı 32,5–54 °f, %8,24'ü 54 °f üzerindedir. İstanbul'da İSKİ ölçümleri 119–217 mg/L CaCO₃ bandında değişiyor.
Kireç en çok hangi yüzeyde birikir? En sıcak yüzeyde. KMO cetveli 100 ppm üzerindeki sertliğin ısıtılan kaplarda kabuk oluşturduğunu belirtiyor; havuzda bu yüzey ısıtıcı eşanjörüdür. Tuz klor jeneratörü hücresi ve su hattı bandı bunu izler.
Yumuşak su havuz için daha mı iyi? Zorunlu değil. WHO, 100 mg/L altındaki yumuşak suyun boru korozyonuna eğilimli olduğunu belirtiyor. Havuzda hedef, düşük sertlik değil dengeli sudur; PHTA kalsiyum sertliği için ideal aralığı 200–400 ppm gösteriyor.
Kaynaklar
- KMO, su analiz cetveli ve sertlik birim dönüşümleri (DSİ içme suyu dağılımı dâhil): https://api.kmo.org.tr/uploads/portal/resimler/ekler/d5d500773ac1c00_ek.pdf
- WHO, Hardness in Drinking-water (2011 arka plan belgesi): https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/wash-chemicals/hardness-bd.pdf?sfvrsn=a13853a9_4
- WHO, Hardness in Drinking-water (2003 değerlendirmesi): https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/wash-chemicals/hardness2003.pdf
- İSKİ, Temmuz 2025 Su Kalite Raporu: https://cdn.iski.istanbul/uploads/TEMMUZ_SU_KALITE_RAPORU_20255_26cbc5d7b5.pdf
- ASKİ, Ocak 2026 içme suyu analiz raporu: https://www.aski.gov.tr/Yukle/Dosya/SuAnalizSonuclari/2026OcakEPA.pdf
- DergiPark, şebeke suyu sertlik ölçümleri derlemesi (Konya, Erzurum, Kütahya, Isparta): https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1871723
- PHTA, Winterizing Your Pool (denge parametreleri ve LSI-sıcaklık ilişkisi): https://www.phta.org/pub/?id=5696b41d-1866-daac-99fb-f3ce55935020
- Yüzme Havuzlarının Tabi Olacağı Sağlık Esasları ve Şartlarına Dair Yönetmelik kaydı: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=14777&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
- Yönetmelik Ek-1 tablosu (KMO nüshası): https://api.kmo.org.tr/uploads/portal/resimler/ekler/ca41479ac167979_ek.pdf
- MGM, 2024 Yılı Ortalama Nem Analizi: https://www.mgm.gov.tr/FILES/resmi-istatistikler/parametreAnalizi/2024-ortalama-nem.pdf
Erişilemeyen kaynak notu: İZSU (izsu.gov.tr/bilgi-merkezi/analiz-sonuclari) ve KASKİ (kaski.gov.tr/guncel-icme-suyu-analiz-sonuclari) analiz sonuçları sorgu formu arkasında sunulduğu için İzmir ve Kayseri şebeke sertlikleri doğrulanamadı. ASKİ raporunda toplam sertlik yayımlanmadığı için Ankara değeri de veri yok bırakıldı. Sekestran doz aralıkları için kurumsal kaynak bulunamadı.
