Havuz suyu dengesi: 6 parametrenin birbirini nasıl etkilediği ve LSI ile doğrulama
Havuz suyu dengesinde pH, serbest klor, bağlı klor, alkalinite, kalsiyum sertliği ve siyanürik asit ilişkisi; yönetmelik eşikleri ve LSI hesabı.
Havuz suyu dengesi altı parametrenin birlikte tutulmasıdır: pH 6,5–7,8, serbest klor açık havuzda 1–3 mg/L, bağlı klor en çok 0,2 mg/L, toplam alkalinite 30–180 mg/L, siyanürik asit en çok 100 mg/L ve kalsiyum sertliği. Beşi Türkiye yönetmeliğinde sayısal sınırlıdır; altıncısı yalnızca Langelier indeksiyle denetlenir.
Bu yazıda ne var
- Altı parametrenin Türkiye yönetmeliği, TS 11899, WHO ve CDC MAHC eşiklerini yan yana veren tablo
- Hangi parametrenin hangisini bozduğunu gösteren 6×6 etkileşim matrisi
- Langelier Doygunluk İndeksi (LSI) formülü ve tabulasyon değerleriyle üç senaryo hesabı
- Müdahale sırasını belirleyen 5 adımlık düzeltme protokolü
- Yönetmeliğin Ek-4'te dayattığı ölçüm sıklıkları: pH ve klor günlük, alkalinite haftada bir
Havuz suyu dengesi neden tek bir parametreyle kurulamaz?
Klor ölçümü tek başına suyun güvenli olduğunu göstermez. Serbest klorun dezenfektan bileşeni hipoklorik asittir (HOCl) ve bu bileşenin oranı pH ile değişir; aynı miktarda klor, yüksek pH'ta belirgin biçimde daha yavaş öldürür. ABD Çevre Koruma Ajansı'nın klorlu siyanüratlar sunumu dezenfeksiyon hızını doğrudan Reaksiyon hızı = k[HOCl][organizma] bağıntısıyla yazar; yani ölçtüğünüz "serbest klor" sayısı değil, o sayının HOCl'ye düşen kısmı iş yapar (EPA, Dichlor & Trichlor Water Chemistry Implications).
Aynı sunum ikinci bir zinciri de gösterir: siyanürik asit arttıkça, sabit toplam klorda HOCl derişimi düşer ve reaksiyon hızı azalır (EPA). Bu yüzden "klor 2 mg/L, her şey yolunda" cümlesi CYA bilinmeden kurulamaz. CDC'nin ev havuzu rehberi bu farkı doğrudan eşiğe yansıtır: siyanürik asit içermeyen havuzda en az 1 ppm, siyanürik asit veya stabilize klor kullanan havuzda en az 2 ppm serbest klor ister (CDC, Home Pool and Hot Tub Water Treatment and Testing).
Altı parametrenin yasal ve standart eşikleri nedir?
Türkiye'de bağlayıcı olan metin Yüzme Havuzlarının Tabi Olacağı Sağlık Esasları Hakkında Yönetmelik'tir. Aşağıdaki tablo, aynı parametrenin dört farklı çerçevede nasıl farklı sınırlandığını gösteriyor.
| Parametre (birim) | TR Yönetmelik Ek-1 | TS 11899 | WHO 2006 | CDC MAHC |
|---|---|---|---|---|
| pH | 6,5–7,8 | 6,5–7,6 (tatlı su) | 7,2–7,8 | 7,0–7,8 |
| Serbest klor, açık havuz (mg/L) | 1–3 | 0,3–0,6 (üst 1,2) | hedef ~1, üst 3 | min 1,0 (CYA'sız) / 2,0 (CYA'lı), max 10 |
| Serbest klor, kapalı havuz (mg/L) | 1–1,5 | 0,3–0,6 | hedef ~1 | aynı |
| Bağlı klor (mg/L) | en çok 0,2 | en çok 0,2 | serbest klorun yarısını aşmamalı | 0,4 ppm üstünde müdahale |
| Toplam alkalinite, CaCO₃ (mg/L) | 30–180 | — | — | — |
| Siyanürik asit (mg/L) | en çok 100 | — | en çok 100 | en çok 90 |
| Kalsiyum sertliği (mg/L) | Ek-1'de yok | — | — | — |
Kaynaklar: Resmî Gazete metni ve ekleri, TS 11899/Nisan 2007, WHO Guidelines for Safe Recreational Water Environments Vol. 2, CDC 2023 Model Aquatic Health Code.
Tablodaki en büyük tuzak serbest klor satırıdır. TS 11899 havuz suyunda 0,3–0,6 mg/L verirken (TS 11899), yönetmelik klorlu açık havuz için 1–3 mg/L ister; 0,3–0,6 aralığı yönetmelikte yalnızca ozon, UV veya klordioksit destekli sistemlere özgüdür (Resmî Gazete Ek-1). Denetimde ölçülen değer yönetmelikle karşılaştırılır. Bu ayrımın idari sonuçları yüzme havuzu yönetmeliği rehberinde ayrıca ele alınıyor.
pH ve toplam alkalinite arasındaki bağ nasıl çalışır?
Toplam alkalinite suyun asit tamponudur: pH'ı değiştirmek için gereken kimyasal miktarını belirler. Alkalinite yönetmelikte 30–180 mg/L bandına oturtulmuştur ve işletmecinin bunu haftada bir ölçmesi istenir (28143 sayılı değişiklik yönetmeliği, Ek-4).
Nedensellik iki yönlüdür:
- Alkalinite bandın altındaysa (30 mg/L'ye yakın) pH gün içinde birkaç onda birlik sıçramalar yapar. Klor eklemesi, yağmur veya yüzücü yükü pH'ı hemen kaydırır.
- Alkalinite bandın üstündeyse (180 mg/L'ye yakın) pH aşağı çekilmeye direnir ve inatla yükselir. Asit tüketimi artar, buna karşın pH gerilemez.
Yüksek alkalinite aynı zamanda kireçlenmenin zeminini hazırlar; çünkü LSI hesabında alkalinite faktörü doğrudan artı yönde çalışır. Bunun sayısal ispatını aşağıdaki LSI bölümü veriyor.
Serbest klor neden pH'a bağımlıdır?
Serbest klor, hipoklorik asit (HOCl) ile hipoklorit iyonunun (OCl⁻) toplamıdır. pH yükseldikçe denge OCl⁻ tarafına kayar. EPA sunumu iki bileşenin UV soğurma tepelerini de verir: OCl⁻ için 292 nm, HOCl için 235 nm (EPA). Yer yüzeyine 280 nm'nin üzerindeki dalga boyları ulaştığı için OCl⁻ güneş ışığından daha çok etkilenir; korumasız suda serbest klorun güneşte yarı ömrü yaklaşık 30 dakikadır (EPA).
Pratik sonuç şudur: pH 7,8'e tırmanmış bir açık havuzda klor hem daha yavaş öldürür hem de daha hızlı kaybolur. Bu iki etki üst üste bindiğinde işletmeci klor dozunu artırır, artan doz bağlı klor ve koku olarak geri döner. Bu döngünün teşhisi bağlı klor ve kloramin akış şemasında adım adım veriliyor.
Bağlı klor hangi zincirin sonunda ortaya çıkar?
Bağlı klor (kloramin) bir kirlilik göstergesidir: klorun ter, idrar, kozmetik ve cilt kalıntısındaki azotla birleşmesiyle oluşur. Ölçümü doğrudan yapılmaz, çıkarma ile bulunur:
Bağlı klor = Toplam klor − Serbest klor
Indiana Eyalet Sağlık Departmanı'nın şoklama talimatı bu tanımı ve müdahale eşiğini birlikte verir: bağlı klor 0,2 ppm ve üzerine çıktığında süperklorlama önerilir, kural düzeyinde ise 0,5 ppm ve üzerinde zorunludur (Indiana State Department of Health, How to Shock the Pool). Türkiye yönetmeliği eşiği 0,2 mg/L olarak koyar (Resmî Gazete Ek-1); WHO ise bağlı klorun serbest klorun yarısını aşmamasını, ideal olarak 0,2 mg/L'nin altında kalmasını ister (WHO).
Zincir şu sırayla ilerler: yetersiz taze su ilavesi ve yüksek yüzücü yükü → azotlu kirlilik birikimi → bağlı klor artışı → keskin koku ve göz yanması → daha fazla klor dozu → daha fazla bağlı klor. TS 11899 bu zinciri kırmak için yüzücü başına günde en az 30 litre taze su ilavesi öngörür (TS 11899); aynı miktarı WHO da kişi başına 30 litre olarak verir (WHO).
Siyanürik asit dengeyi nasıl bozar?
Siyanürik asit klora UV kalkanı sağlar. NSW Health'in verilerine göre stabilizatörsüz suda güçlü güneş altında saatte serbest klorun yaklaşık %35'i yok olur; 1 saat sonra %65'i kalır. 10 mg/L CYA ile saatlik kayıp ~%12'ye, 20 mg/L ile ~%5'e, 30 mg/L ile ~%3'e, 40 mg/L ile ~%2'ye iner ve 40 mg/L'nin üzerinde anlamlı ek fayda görülmez (NSW Health, Stabiliser (cyanurate) use in outdoor swimming pools).
Bedeli ise dezenfeksiyon hızıdır. NSW Health, stabilize açık havuzda minimum serbest kloru 1 mg/L'den 3 mg/L'ye çıkarmayı ve CYA'yı 50 mg/L'nin üzerine taşımamayı ister; optimum değeri 30 mg/L olarak verir (NSW Health). City of Lubbock'un işletme belgesi aynı ilişkiyi bir orana bağlar: minimum serbest klor, CYA seviyesinin %7,5'i olmalıdır; 40 ppm CYA'lı ve 3 ppm klorlu havuz, stabilizatörsüz 1 ppm klorlu havuz kadar dezenfekte eder (City of Lubbock).
CYA suda kalıcıdır: yalnızca sıçrama ve ters yıkamayla azalır (NSW Health). Bu nedenle trikloroizosiyanürik asit tabletiyle klorlanan havuzda CYA sezon boyunca birikir. Yönetmelik CYA'nın her gün ölçülmesini ister (28143 sayılı değişiklik, Ek-4); birikim halinde uygulanacak kısmi su değişimi hesabı siyanürik asit düşürme yazısında m³ ve TL karşılığıyla veriliyor.
Kalsiyum sertliği yönetmelikte yoksa neden ölçülür?
Yönetmeliğin Ek-1 listesinde kalsiyum sertliği parametresi yer almaz (Resmî Gazete Ek-1). Bu, sertliğin önemsiz olduğu anlamına gelmez; denetim konusu olmadığı anlamına gelir. Sertlik iki yönlü hasar üretir:
- Düşük sertlik: su kalsiyum açlığı çeker, bulabileceği yerden çözer. Sıva ve derz aşınması, ısı değiştirici ve metal aksamda korozyon bu bandın sonucudur.
- Yüksek sertlik: kalsiyum karbonat çöker. Su hattında kireç bandı, filtre yatağında sertleşme, ısı değiştirici veriminde düşüş görülür.
Sektörde yaygın kullanılan ideal aralık 200–400 ppm'dir; aynı kaynak pH için 7,2–7,6 ve toplam alkalinite için 80–125 ppm hedefler (Langelier Saturation Index faktör tabloları). Sertliğin 400 ppm'i geçtiği durumda önerilen müdahale kimyasal değil, seyreltmedir (Florida's Best Pools, LSI).
Hangi parametre hangisini bozar?
Aşağıdaki matris, satırdaki parametre yükseldiğinde sütundaki parametrede ne olduğunu gösteriyor.
| ↓ Yükselen \ Etkilenen → | pH | Serbest klor etkinliği | Bağlı klor | Toplam alkalinite | Kalsiyum sertliği | LSI |
|---|---|---|---|---|---|---|
| pH | — | Düşer (HOCl payı azalır) | Dolaylı artar | Değişmez | Çökelme riski artar | Artar |
| Serbest klor | Ürüne göre değişir | — | Kirlilik varsa artar | Değişmez | Değişmez | Dolaylı |
| Bağlı klor | Değişmez | Talep göstergesi | — | Değişmez | Değişmez | Değişmez |
| Toplam alkalinite | Yükselme eğilimi | Değişmez | Değişmez | — | Değişmez | Artar |
| Kalsiyum sertliği | Değişmez | Değişmez | Değişmez | Değişmez | — | Artar |
| Siyanürik asit | Ürüne göre düşer | Düşer (HOCl azalır) | Dolaylı artar | Ölçümü şişirir | Değişmez | Düzeltme gerektirir |
Matristeki "HOCl azalır" hücrelerinin dayanağı EPA sunumundaki ↑TOTCy → ↓[HOCl] → ↓reaksiyon hızı zinciridir (EPA). Trikloroizosiyanürik asidin %1 çözeltisinde pH 3,0 olması, tablet klorlamanın pH'ı aşağı çekmesinin nedenidir (EPA).
LSI dengeyi tek sayıya nasıl indirir?
Langelier Doygunluk İndeksi, dört parametreyi tek bir sayıya toplar:
\[ \text{LSI} = \text{pH} + \text{TF} + \text{CF} + \text{AF} - K \]
Burada TF sıcaklık faktörü, CF kalsiyum sertliği faktörü, AF karbonat alkalinitesi faktörü, K ise toplam çözünmüş katı (TDS) bağımlı sabittir: TDS 1.000 ppm'in altında ≈12,1, üzerinde ≈12,2 (Florida's Best Pools). Faktör tabloları ve tam hesap adımları LSI hesaplama yazısında veriliyor.
Üç senaryo, aynı formül (TF, CF ve AF değerleri tablo değerleridir; K = 12,1):
| Senaryo | pH | Sıcaklık (°C) → TF | Kalsiyum sertliği (mg/L) → CF | Toplam alkalinite (mg/L) → AF | LSI | Yorum |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Dengede | 7,5 | 28,9 → 0,7 | 300 → 2,1 | 100 → 2,0 | +0,2 | Denge bandı içinde |
| Korozif | 7,0 | 18,9 → 0,5 | 100 → 1,6 | 50 → 1,7 | −1,3 | Su kalsiyum çözer, metal korozyonu |
| Kireçlendirici | 7,8 | 28,9 → 0,7 | 400 → 2,2 | 200 → 2,3 | +0,9 | Kireç çökelmesi, su hattı bandı |
Faktör değerleri LSI faktör tablolarından alınmıştır; kaynak tablosu Fahrenheit ölçeğindedir (84 °F = 28,9 °C; 66 °F = 18,9 °C), °C karşılıkları tarafımızca çevrilmiştir. Denge aralığı kaynağa göre −0,5…+0,5 (faktör tabloları); daha dar bir işletme hedefi olarak −0,3…+0,3 da kullanılır (Florida's Best Pools).
Önemli sınır: karbonat alkalinitesi hesabında siyanürik asidin katkısı toplam alkaliniteden düşülür (Florida's Best Pools). Kullanılacak sayısal düzeltme katsayısı bu oturumda birincil kaynaktan doğrulanamadı — kurumsal veri yok. CYA 60 mg/L'nin üzerindeyse LSI'yi olduğundan olumlu okuma riski vardır.
Müdahale hangi sırayla yapılır?
Sıra önemlidir; yanlış sırada müdahale kimyasal tüketimini artırır ve ölçümleri geçersiz kılar.
| Adım | Ne yapılır | Hedef | Neden bu sırada |
|---|---|---|---|
| 1 | Toplam alkaliniteyi banda al | 30–180 mg/L (yönetmelik) | pH ancak tampon oturunca yerinde kalır |
| 2 | pH'ı düzelt | 6,5–7,8 (yönetmelik) | Klor etkinliği ve LSI'nin en güçlü kolu |
| 3 | Kalsiyum sertliğini değerlendir | LSI dengeye girecek şekilde | Yüksekse seyreltme, düşükse yükseltme |
| 4 | Siyanürik asidi ölç, gerekirse seyrelt | en çok 100 mg/L (yönetmelik) | Klor hedefini bu değer belirler |
| 5 | Serbest kloru hedefe getir, bağlı kloru kontrol et | açık 1–3 / kapalı 1–1,5 mg/L; bağlı ≤0,2 mg/L | Bağlı klor yüksekse doz değil breakpoint gerekir |
Eşikler: Resmî Gazete Ek-1. Bağlı klor yüksekse gereken doz breakpoint = bağlı klor × 10 bağıntısıyla bulunur (Indiana State Department of Health).
Hangi parametre hangi sıklıkla ölçülür?
Ölçüm sıklığı da mevzuatla belirlidir; işletmecinin kendi tuttuğu kayıtlar denetimde istenir.
| Parametre | İşletmeci ölçüm sıklığı (Ek-4) | Müdürlük denetimi (Ek-1/Ek-2) |
|---|---|---|
| Sıcaklık | Günde en az 3 defa, 4 saat aralıklarla | Ayda 1 |
| pH | Günlük | Ayda 1 |
| Serbest klor | Günlük | Ayda 1 |
| Siyanürik asit | Her gün | Ayda 1 |
| Renk ve bulanıklık | Her gün | Ayda 1 |
| Toplam alkalinite | Haftada bir | Ayda 1 |
| Mikrobiyolojik parametreler | — | Ayda 1, yoğun dönemde ayda 2 |
Kaynaklar: 28143 sayılı değişiklik yönetmeliği Ek-4 ve Resmî Gazete metni. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü ayrıca havuz suyunun yılda en az bir kez tamamen boşaltılmasını, çocuk havuzunun ise ayda en az bir kez boşaltılmasını belirtir (HSGM, Havuz Suları).
Dengede en sık yapılan beş hata
- Klora bakıp CYA'yı ölçmemek. 40 ppm CYA'lı havuzda 3 ppm klor, stabilizatörsüz 1 ppm klor kadar iş yapar (City of Lubbock).
- pH'ı alkaliniteden önce düzeltmek. Tampon oturmadan yapılan pH müdahalesi bir gün içinde geri döner.
- TS 11899 ile yönetmeliği karıştırmak. 0,3–0,6 mg/L klor bandı yönetmelikte yalnızca ozon/UV/klordioksit destekli sistemler içindir (Resmî Gazete Ek-1).
- Kokuyu "çok klor" sanmak. Keskin koku genellikle bağlı klor kaynaklıdır ve çözümü klor kesmek değil breakpoint klorlamadır (Indiana State Department of Health).
- Taze su ilavesini atlamak. Yüzücü başına 30 litre taze su, azotlu kirlilik birikimini sınırlayan tek mekanizmadır (TS 11899; WHO).
Sık sorulan sorular
Havuz suyunun kimyasal dengesi hangi sırayla kurulur? Önce toplam alkalinite 30–180 mg/L bandına, sonra pH 6,5–7,8 aralığına alınır. Ardından kalsiyum sertliği ve siyanürik asit değerlendirilir; serbest klor hedefi en son belirlenir. Bu sıra, yönetmelik eşikleri esas alınarak kurulur (Resmî Gazete Ek-1).
Her gün kontrol edilmesi gereken havuz değerleri nelerdir? Yönetmeliğin Ek-4'üne göre pH, serbest klor, siyanürik asit, renk ve bulanıklık her gün; sıcaklık günde en az üç defa ölçülür. Toplam alkalinite haftada bir ölçülür (28143 sayılı değişiklik).
Yazın havuz kloru neden sürekli düşer? Korumasız suda serbest klorun güneş altındaki yarı ömrü yaklaşık 30 dakikadır ve stabilizatörsüz havuzda saatlik kayıp %35'e ulaşır. Sıcak suda artan yüzücü yükü ve organik kirlilik bu kaybı büyütür (EPA; NSW Health).
Alkalinite yüksekse havuzda ne olur? pH aşağı çekilmeye direnir, asit tüketimi artar. Yüksek alkalinite LSI'yi artı yöne taşıdığı için su hattında ve ısı değiştiricide kireç riski büyür. Yönetmelik üst sınırı 180 mg/L'dir (Resmî Gazete Ek-1).
LSI değeri kaç olmalı? Denge bandı kaynağa göre −0,5 ile +0,5 arasıdır; işletme hedefi olarak −0,3…+0,3 daha güvenlidir. Bandın altı korozif, üstü kireçlendiricidir (faktör tabloları; Florida's Best Pools).
İlgili içerikler
- Langelier Doygunluk İndeksi (LSI) nedir, nasıl hesaplanır?
- Klor kilitlenmesi ve siyanürik asit birikimi: kısmi su değişimi hesabı
- Bağlı klor ve kloramin teşhis akış şeması
- Şoklamadan sonra havuza kaç saat sonra girilir?
- Yüzme havuzu yönetmeliği: hangi havuz kapsamda, hangi parametre zorunlu
- Havuz modelleri ve ölçülerine göre fiyat aralıkları
Kaynaklar
- Yüzme Havuzlarının Tabi Olacağı Sağlık Esasları Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete metni ve ekleri (PDF) — https://api.kmo.org.tr/uploads/portal/resimler/ekler/ca41479ac167979_ek.pdf
- 15.12.2011 tarihli ve 28143 sayılı değişiklik yönetmeliği (PDF) — https://www.alsglobal.eu/media-tr/mevzuat/yuzme-havuzlarinin-tabi-olacagi-saglik-esaslari-hakkinda-yonetmelik.pdf
- Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, Havuz Suları — https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/su-guvenligi/havuz-sulari.html
- TS 11899/Nisan 2007, Yüzme Havuzları — Genel Kurallar (PDF) — https://eforhavuz.com/pdf/tse.pdf
- WHO, Guidelines for Safe Recreational Water Environments Volume 2 (2006) — https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/43336/9241546808_eng.pdf
- CDC, 2023 Model Aquatic Health Code (PDF) — https://www.cdc.gov/model-aquatic-health-code/media/pdfs/2023-MAHC-508.pdf
- CDC, Home Pool and Hot Tub Water Treatment and Testing — https://www.cdc.gov/healthy-swimming/about/home-pool-and-hot-tub-water-treatment-and-testing.html
- US EPA, Chlorinated Cyanurates (Dichlor & Trichlor) Water Chemistry Implications — https://cfpub.epa.gov/si/si_public_file_download.cfm?p_download_id=537878&Lab=NRMRL
- NSW Health, Stabiliser (cyanurate) use in outdoor swimming pools — https://www.health.nsw.gov.au/environment/factsheets/Pages/stabiliser-cyanurate.aspx
- City of Lubbock, Texas, ppm Cyanuric Acid (PDF) — https://ci.lubbock.tx.us/storage/images/s75CKepSnRWLFZx3khwebCcC85kQcvZ6uxnftxvC.pdf
- Indiana State Department of Health, How to Shock the Pool (PDF) — https://www.in.gov/health/eph/files/How-To-Shock-The-Pool-2022.pdf
- Langelier Saturation Index faktör tabloları — https://www.frogproducts.com/wp-content/themes/frog-products/html/Langelier.htm
- Florida's Best Pools, Langelier Saturation Index — https://floridasbestpools.com/training/library/water-chemistry/langelier-saturation-index
