Bağlı klor ve kloramin teşhis akış şeması: koku, göz yanması, ORP
Klor kokusu ve göz yanması nedeni genelde bağlı klordur. Belirti-ölçüm-müdahale akış şeması, breakpoint klorlama hesabı ve ORP okuma eşikleri.
Klor kokusu ve göz yanması nedeni çoğu havuzda fazla klor değil, bağlı klordur. Bağlı klor = toplam klor − serbest klor eşitliğiyle bulunur; Türkiye yönetmeliği üst sınırı 0,2 mg/L'dir. 0,2 mg/L aşıldığında doğru müdahale klor kesmek değil, bağlı klorun 10 katı doz ile breakpoint klorlamadır.
Bu yazıda ne var
- Üç belirtiyi üç ölçüme bağlayan teşhis tablosu
- Bağlı klor eşikleri: TR 0,2 mg/L, CDC MAHC 0,4 ppm, WHO serbest klorun yarısı
- Breakpoint klorlama hesabı: 75 m³ havuz için 830 g kalsiyum hipoklorit örneği
- ORP okuma eşikleri: 720 mV (Ag/AgCl) ve 680 mV (kalomel)
- Serbest klor/toplam klor oranının %85 eşiği
Bağlı klor nedir, nasıl ölçülür?
Bağlı klor, klorun ter, idrar, cilt yağı ve kozmetik kalıntısındaki azotla birleşmesiyle oluşan kloramin bileşiklerinin toplamıdır. Ayrı bir testi yoktur; çıkarma ile bulunur:
Bağlı klor (CC) = Toplam klor (TC) − Serbest klor (FC)
Indiana Eyalet Sağlık Departmanı'nın şoklama talimatı bu tanımı verir ve bir örnekle gösterir: toplam klor 1,2 ppm, serbest klor 1,0 ppm ölçülen havuzda serbest klorun toplam klora oranı %83'tür; yüzücü konforu için bu oranın %85'in üzerinde olması istenir (Indiana State Department of Health, How to Shock the Pool).
Kloraminin kimyasal ömrü uzundur: monokloraminin hidroliz yarı ömrü 9,2 saattir; karşılaştırma için klorlu siyanürat türünün yarı ömrü 4,1 saniyedir (EPA, Dichlor & Trichlor Water Chemistry Implications). Yani kloramin kendiliğinden hızla kaybolmaz; müdahale gerekir.
Hangi eşik hangi çerçevede geçerli?
| Çerçeve | Bağlı klor eşiği | Müdahale |
|---|---|---|
| TR Yönetmelik Ek-1 | en çok 0,2 mg/L | Uygunsuzluk; düzeltme zorunlu |
| TS 11899 | en çok 0,2 mg/L | — |
| WHO 2006 | serbest klorun yarısını aşmamalı, ideal <0,2 mg/L | Süperklorlama |
| CDC MAHC 2023 | 0,4 ppm üzerinde müdahale | Düzeltici işlem |
| Indiana talimatı | 0,2 ppm ve üzeri önerilir; 0,5 ppm ve üzeri zorunlu | Süperklorlama |
Kaynaklar: Resmî Gazete metni ve ekleri, TS 11899/Nisan 2007, WHO Guidelines Vol. 2, CDC 2023 Model Aquatic Health Code, Indiana State Department of Health.
Türkiye'de bağlayıcı olan 0,2 mg/L'dir. Bu eşik, uluslararası kaynakların "müdahale sınırı" olarak verdiği 0,4 ppm'den daha katıdır; yani TR mevzuatına uyan bir havuz CDC MAHC eşiğinin de altında kalır.
Klor kokusu ve göz yanması nedeni hangi ölçümle bulunur?
Aşağıdaki tablo belirtiyi hangi ölçümle doğrulayacağınızı ve hangi müdahalenin geçerli olduğunu gösteriyor.
| Belirti | Önce hangi ölçüm | Olası bulgu | Müdahale |
|---|---|---|---|
| Keskin "klor" kokusu | TC ve FC → CC hesabı | CC > 0,2 mg/L | Breakpoint klorlama; havuz kapatılır |
| Göz ve boğaz yanması | CC ve pH | CC > 0,2 mg/L veya pH bandın dışında | CC yüksekse breakpoint; pH'ı 6,5–7,8'e al |
| Koku var, CC düşük | FC ve CYA | FC bandın üstünde | Doz azalt, yönetmelik bandına dön |
| Su bulanık, koku yok | Bulanıklık ve FC | Bulanıklık > 0,5 NTU | Filtrasyon ve dezenfeksiyonu birlikte incele |
| ORP düşük, FC normal görünüyor | ORP, pH, CYA | ORP < 720 mV | pH ve CYA'yı düzelt, FC'yi yeniden ölç |
| Cilt kaşıntısı, klor normal | CC ve mikrobiyolojik numune | CC normal, mikrobiyolojik şüphe | Numune alınır; uygunsuzlukta faaliyet durdurulur |
Eşikler: bağlı klor 0,2 mg/L, pH 6,5–7,8, bulanıklık 0,5 NTU (Resmî Gazete Ek-1); ORP eşiği WHO Vol. 2. Mikrobiyolojik parametrelerde uygunsuzluk saptandığında havuz faaliyeti doğrudan durdurulur (Resmî Gazete); numune alma ve laboratuvar süreci havuz suyu numune alma yazısında ele alınıyor.
Yaygın yanlış refleks, koku duyulduğunda klor dozunu kesmektir. Bu, bağlı klorun daha da birikmesine yol açar; çünkü kloramini parçalayacak olan yine klorun kendisidir. Parametreler arası bu tür ters etkiler havuz suyu dengesi rehberinde topluca gösteriliyor.
Breakpoint klorlama dozu nasıl hesaplanır?
Breakpoint, kloramini azota ve klorüre parçalayacak klor eşiğidir. Reaksiyonun stokiyometrisi klor:amonyak atom oranı olarak 7,6:1'dir ve pratik hesap kuralı şudur (Indiana State Department of Health):
\[ \text{Breakpoint klor hedefi} = \text{Bağlı klor} \times 10 \]
Birimli örnek: 75 m³ havuz (5 × 10 × 1,5 m). Ölçüm: TC = 2,6 mg/L, FC = 1,8 mg/L.
- CC = 2,6 − 1,8 = 0,8 mg/L
- Breakpoint hedefi = 0,8 × 10 = 8,0 mg/L
- Gerekli artış = 8,0 − 1,8 = 6,2 mg/L
- Aktif klor kütlesi = 75 m³ × 6,2 g/m³ = 465 g
- %56 kalsiyum hipoklorit ile: 465 / 0,56 ≈ 830 g ürün
- %13 sodyum hipoklorit çözeltisi ile: 465 / 0,13 ≈ 3,58 kg çözelti
| Hesap adımı | Değer | Birim |
|---|---|---|
| Havuz hacmi | 75 | m³ |
| Toplam klor (TC) | 2,6 | mg/L |
| Serbest klor (FC) | 1,8 | mg/L |
| Bağlı klor (CC) | 0,8 | mg/L |
| Breakpoint hedefi (CC × 10) | 8,0 | mg/L |
| Gerekli artış | 6,2 | mg/L |
| Aktif klor | 465 | g |
| %56 kalsiyum hipoklorit | 830 | g |
| %13 sodyum hipoklorit | 3,58 | kg |
Hesap kuralı Indiana State Department of Health belgesindeki CC × 10 bağıntısına dayanır; ürün yüzdeleri etiket değerleridir ve kullanılan ürünün etiketine göre güncellenmelidir.
İki zorunlu kısıt: breakpoint sırasında havuz yüzücüye kapatılır (Indiana State Department of Health) ve 8,0 mg/L değeri yönetmeliğin açık havuz için verdiği 1–3 mg/L bandının üzerindedir (Resmî Gazete Ek-1). WHO da şok klorlamadan sonra serbest klor 5 mg/L'nin altına düşmeden yüzücü alınmamasını ister (WHO Vol. 2). Bekleme süresi hesabı şoklamadan sonra havuza girme yazısında veriliyor.
ORP okuması ne söyler, ne söylemez?
ORP (oksidasyon-redüksiyon potansiyeli) klor miktarını değil, suyun oksitleme gücünü ölçer. WHO, ORP için elektrot tipine göre iki eşik verir (WHO Vol. 2):
| Referans elektrot | Minimum ORP | Yorum |
|---|---|---|
| Gümüş/gümüş klorür (Ag/AgCl) | 720 mV | Bu değerin üzerinde yeterli oksitleme gücü |
| Kalomel | 680 mV | Aynı su, farklı referans, farklı sayı |
Bu ayrım pratikte sık atlanır: aynı havuzda iki farklı prob 40 mV'luk fark gösterir ve "cihaz bozuk" sanılır. ORP okuması pH ve siyanürik asitten de etkilenir; yüksek CYA'da serbest klor testi normal görünürken ORP düşük kalabilir, çünkü ölçülen klorun dezenfekte eden kısmı azalmıştır (EPA).
Bu nedenle ORP tek başına mevzuat uyumu göstermez. Yönetmelik denetimi serbest klor, bağlı klor, pH ve mikrobiyolojik parametreler üzerinden yürür (Resmî Gazete Ek-1). ORP, otomatik dozlama sistemlerinde sürekli izleme aracıdır; günlük kayıt yerine geçmez. Ek dezenfeksiyon yöntemlerinin karşılaştırması UV, ozon ve tuz sistemleri yazısında, havuz tipleri ise modeller sayfasında yer alıyor.
Kloramin oluşumu nasıl azaltılır?
- Taze su ilavesi. TS 11899 yüzücü başına günde en az 30 litre taze su öngörür; WHO da aynı miktarı verir (TS 11899; WHO Vol. 2).
- Duş ve hijyen kuralı. Kloraminin azot kaynağı yüzücüden gelir; havuz öncesi duş azot yükünü doğrudan düşürür.
- Düzenli ölçüm. Yönetmelik pH ve serbest klorun her gün ölçülüp kaydedilmesini ister (28143 sayılı değişiklik Ek-4); CDC ise günde en az iki ölçüm önerir (CDC, Home Pool and Hot Tub Water Treatment and Testing).
Sık sorulan sorular
Havuzda yoğun klor kokusu iyi bir şey mi? Değil. Keskin koku genellikle bağlı klor göstergesidir; iyi işletilen havuzda belirgin koku olmaz. Bağlı klor yönetmelikte en çok 0,2 mg/L ile sınırlıdır (Resmî Gazete Ek-1).
Göz yanması fazla klordan mı olur? Çoğu durumda hayır. Önce bağlı klor ve pH kontrol edilir; bağlı klor 0,2 mg/L üzerindeyse breakpoint klorlama gerekir. pH 6,5–7,8 bandının dışına çıkması da yanmaya yol açar (Resmî Gazete Ek-1).
Bağlı klor nasıl düşürülür? Klor kesilerek değil, artırılarak. Bağlı klorun 10 katı hedefe çıkan breakpoint klorlama uygulanır ve işlem boyunca havuz kapalı tutulur (Indiana State Department of Health).
ORP değeri kaç olmalı? WHO, gümüş/gümüş klorür elektrotta en az 720 mV, kalomel elektrotta en az 680 mV verir. Sayı elektrot tipine bağlı olduğu için cihaz referansı bilinmeden karşılaştırma yapılmamalıdır (WHO Vol. 2).
Serbest klor/toplam klor oranı ne olmalı? Yüzücü konforu için serbest klorun toplam klora oranının %85'in üzerinde olması istenir. %83 ölçülen bir havuzda müdahale gündeme gelir (Indiana State Department of Health).
İlgili içerikler
- Havuz suyu dengesi: 6 parametrenin birbirini nasıl etkilediği
- Şoklamadan sonra havuza kaç saat sonra girilir?
- Havuz suyu numune alma ve laboratuvar süreci
- UV, ozon ve tuz sistemleri karşılaştırması
Kaynaklar
- Indiana State Department of Health, How to Shock the Pool (PDF) — https://www.in.gov/health/eph/files/How-To-Shock-The-Pool-2022.pdf
- WHO, Guidelines for Safe Recreational Water Environments Volume 2 (2006) — https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/43336/9241546808_eng.pdf
- CDC, 2023 Model Aquatic Health Code (PDF) — https://www.cdc.gov/model-aquatic-health-code/media/pdfs/2023-MAHC-508.pdf
- CDC, Home Pool and Hot Tub Water Treatment and Testing — https://www.cdc.gov/healthy-swimming/about/home-pool-and-hot-tub-water-treatment-and-testing.html
- US EPA, Chlorinated Cyanurates (Dichlor & Trichlor) Water Chemistry Implications — https://cfpub.epa.gov/si/si_public_file_download.cfm?p_download_id=537878&Lab=NRMRL
- Yüzme Havuzlarının Tabi Olacağı Sağlık Esasları Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete metni ve ekleri (PDF) — https://api.kmo.org.tr/uploads/portal/resimler/ekler/ca41479ac167979_ek.pdf
- 15.12.2011 tarihli ve 28143 sayılı değişiklik yönetmeliği (PDF) — https://www.alsglobal.eu/media-tr/mevzuat/yuzme-havuzlarinin-tabi-olacagi-saglik-esaslari-hakkinda-yonetmelik.pdf
- TS 11899/Nisan 2007, Yüzme Havuzları — Genel Kurallar (PDF) — https://eforhavuz.com/pdf/tse.pdf
