Ters yıkama suyunun bahçe sulamasında yeniden kullanımı: kimyasal sınırlar

Havuz ters yıkama suyu bahçe sulamasında ancak koşullu kullanılabilir. Ölçülen ham yıkama suyunda askıda katı madde ortalama 146,3 mg/L, bulanıklık 28,46 NTU, serbest klor 0,28 mg/L bulunmuştur. Sulamada kritik üç eşik vardır: serbest klor, tuzluluk ve sodyum. 15 saatlik dinlendirme serbest kloru 0,02 mg/L'ye düşürebilir.

Bu yazıda ne var:

• Ters yıkama suyunun ölçülmüş kimyasal içeriği: 2 bağımsız çalışmanın verisi
• FAO sulama suyu sınıflaması: EC 0,7 ve 3,0 dS/m eşikleri
• Serbest klorun bitkiye etkisi: 1 mg/L altı sorunsuz, 5 mg/L üzeri ciddi hasar
• 0, 2 ve 15 saatlik dinlendirmede parametrelerin nasıl değiştiği
• Tuzlu su havuzunda 3.200 ppm salinitenin sulama açısından anlamı

Ters yıkama suyunun içinde ne var?

Ters yıkama suyu, kum filtresinde tutulan katıların suya geri verilmesiyle oluşur. 453 m³ hacimli bir yarı olimpik havuzda yapılan ölçümlerde tek bir ters yıkama 14,13 m³ su tüketmiş; yıkama suyunun ortalama içeriği askıda katı madde 146,3 mg/L, bulanıklık 28,46 NTU, serbest klor 0,28 mg/L, bağlı klor 0,73 mg/L, pH 7,8, nitrat 8,28 mg/L, alüminyum 0,33 mg/L ve KOİ 49,9 mg O₂/L olarak belirlenmiştir (Desalination and Water Treatment, 2022).

İkinci bir çalışma, iki havuzlu bir tesiste ters yıkama suyunun günlük 15,7 m³ ve 7,7 m³, yıllık toplam 4.197,6 m³ olduğunu ölçmüştür. Aynı çalışmada ham yıkama suyunda askıda katı madde 61,5 mg/L, bulanıklık 36,1 NTU, serbest klor 0,58 mg/L ve pH 6,7 bulunmuştur (Instituto Politécnico de Bragança).

İki çalışmanın sayıları arasındaki fark önemli bir uyarıdır: yıkama suyunun içeriği havuzun kimyasal rejimine, filtre tipine ve yıkama süresine göre değişir. Bu nedenle sulama kararı ölçümle verilir, tahminle verilmez. Filtre yatağı başına gereken yıkama suyu miktarı da tesise özgüdür; ilk çalışmada bu değer yaklaşık 4,5 m³/m² filtre alanı olarak raporlanmıştır. Filtre boyutunun bu tüketime etkisi havuz filtre boyutu hesaplama yazısında ele alınıyor.

Sulama suyu için hangi kimyasal sınırlar geçerli?

Uluslararası referans, FAO'nun sulama suyu kalite kılavuzudur. Kılavuz her parametreyi üç kademede sınıflar: kısıtlama yok, hafif-orta kısıtlama, ciddi kısıtlama.

Kaynak: FAO Irrigation and Drainage Paper 29, Tablo 1. Aynı tablo, ABD Çevre Koruma Ajansı'nın su yeniden kullanım kılavuzunda da referans alınmıştır (EPA 2012 Guidelines for Water Reuse, s. 3-7).

Dikkat edilmesi gereken nokta: FAO Tablo 1'de artık klor için bir sınır yoktur. Havuz suyu için en kritik parametrenin kılavuzda yer almaması, başka bir kaynağa bakılmasını gerektirir.

Serbest klor bitkiye ne yapar?

EPA'nın su yeniden kullanım kılavuzu bu boşluğu doldurur. Kılavuza göre 1 mg/L'nin altındaki artık serbest klor genellikle sorun yaratmaz; 5 mg/L'nin üzerindeki değerler çoğu bitkide ciddi hasara yol açar. Yaprağı ıslatan yağmurlama sulamada hassas ürünlerde hasar 0,05 mg/L gibi düşük seviyelerde bile görülebilir (EPA, s. 3-8).

Yaprak yanığı riski için aynı kaynak iki ayrı eşik verir: yaprak üzerinden emilimde sodyum 70 mg/L, klorür 100 mg/L üzerinde hasar riski artar. Bor için sınıflama 1,0 mg/L altı, 1,0-2,0 mg/L arası ve 2,0 mg/L üzeri şeklindedir.

Pratik sonuç: havuz suyunun klorlu olması sulamayı kendiliğinden imkânsız kılmaz, ancak yaprağı ıslatmayan damla sulama ile yaprağı ıslatan yağmurlama arasındaki fark belirleyicidir. Damla sulamada tolerans daha yüksektir.

Dinlendirme ve nötralizasyon protokolü nasıl kurulur?

Klor uçucu, katılar çökücüdür. Bragança çalışması yıkama suyunu 0, 2 ve 15 saat dinlendirerek dört parametreyi izlemiştir.

Kaynak: Instituto Politécnico de Bragança. Çalışma, 15 saatlik çökeltmeden sonra suyun sulama standardını karşıladığını, numunelerde koliform ve fekal streptokok tespit edilmediğini bildirmiştir.

Buna karşılık ilk çalışma daha katı bir sonuca varmıştır: 2 saatlik çökeltme yeterli olmamış, ham ve yalnızca çökeltilmiş yıkama suyu sulama için uygun bulunmamıştır. Koagülasyon uygulandıktan sonra askıda katı madde 11,7 mg/L, bulanıklık 4,24 NTU ve serbest klor 0,09 mg/L'ye inmiş ve su yeşil alan sulamasına uygun hâle gelmiştir (Desalination and Water Treatment).

İki sonucun ortak noktası şudur: bekletme süresi tek başına yeterli bir garanti değildir. Uygulanabilir protokol dört adımdır. Birinci adım, yıkama suyunun kapalı bir tankta veya çukurda toplanması. İkinci adım, en az bir gece (12-15 saat) çökeltme. Üçüncü adım, üst fazın serbest klor ve pH ölçümü; klor 0,2 mg/L altına inmemişse süre uzatılır. Dördüncü adım, dip çamurunun sulamaya karıştırılmaması. Aşırı klorlu suda kimyasal nötralizasyon yerine bekletmeyi tercih etmek daha güvenlidir, çünkü nötralizan fazlası tuz yükünü artırır.

Tuzlu su havuzunda neden kullanılamaz?

Tuz klorlama sistemlerinde tipik salinite bandı 3.000-3.800 ppm, optimum aralık 3.200-3.600 ppm'dir (Orenda Technologies). Bu değerin sulama açısından anlamını görmek için tuz konsantrasyonunu iletkenliğe çevirmek gerekir.

Türkiye'de sulama suyu değerlendirmesinde kullanılan ilişki, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Teknik Usuller Tebliği'nde verilmiştir: toplam çözünmüş madde (mg/L) = elektriksel iletkenlik (µmhos/cm) × M, burada M katsayısı 0,6-0,7 aralığındadır (Teknik Usuller Tebliği, Madde 46).

M = 0,65 alındığında 3.200 mg/L tuz için hesap şöyle çıkar:

EC = 3.200 ÷ 0,65 ≈ 4.920 µS/cm = 4,9 dS/m

FAO tablosunda 3,0 dS/m üzeri "ciddi kısıtlama" kademesidir; 4,9 dS/m bu sınırın belirgin şekilde üzerindedir. Sodyum tarafı da aynı yönü gösterir. NaCl'de sodyum ağırlıkça %39,3 olduğundan 3.200 mg/L tuz yaklaşık 1.260 mg/L sodyum ve 1.940 mg/L klorür demektir. EPA'nın yaprak emilimi için verdiği 70 mg/L sodyum ve 100 mg/L klorür eşikleri bu değerlerin çok altındadır.

Bu nedenle tuz elektroliz sistemli havuzun ters yıkama suyu bahçe sulamasına verilmez. Dinlendirme klorüyü uçurur, tuzu uçurmaz.

Türkiye'de hangi mevzuat hükümleri devreye girer?

Alıcı ortama (dere, göl, yeraltı suyu) verilecek suda Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği'nin kıtaiçi su sınıflaması geçerlidir. Yönetmeliğin Tablo 1'inde I. sınıf su için pH 6,5-8,5, klorür 25 mg/L, sülfat 200 mg/L, sodyum 125 mg/L, bor 1.000 µg/L ve serbest klor 10 µg/L sınırları verilir; III. sınıfta klorür 400 mg/L, sodyum 250 mg/L ve serbest klor 50 µg/L'ye çıkar (SKKY ekleri, kurumsal PDF).

Sulama amaçlı kullanımda ise yönetmeliğin ilgili tablo dipnotları, Teknik Usuller Tebliği'nin sulama suyu kalite tablosuna atıf yapar. Tebliğ, sulama sularını elektriksel iletkenlik ve sodyum adsorpsiyon oranına göre C1S1'den C4S4'e kadar sınıflandırır (Teknik Usuller Tebliği). Bu sınıfların sayısal sınır değerleri veri yok: tebliğin erişilebilen metninde ilgili tablonun rakamları yer almıyor, bu nedenle burada uydurulmadı.

Kanalizasyona verilecek yıkama suyu için ise ayrı bir eşik seti vardır. İSKİ'nin deşarj yönetmeliğinde tam arıtma ile sonuçlanan sistemler için pH 6-12, askıda katı madde 500 mg/L, KOİ 800 mg/L, sıcaklık 50 °C sınırları geçerlidir. Aynı yönetmelik, yağmur suyu ve sulama suyu için yapılmış kanalların kanalizasyon şebekesine bağlanmasına izin vermez ve arıtma çamurlarının şebekeye verilmesini yasaklar (İSKİ Atıksuların Kanalizasyona Deşarj Yönetmeliği). Yerel idarelerin yönetmelikleri farklılaşır; ASKİ örneğinde pH 6,5'in altında veya 10'un üzerinde olan atıkların kanala verilmesi yasaklanmıştır (ASKİ yönetmeliği).

Ne kadar su gerçekten geri kazanılır?

453 m³ havuzda tek yıkamanın 14,13 m³ tüketmesi, havuz hacminin yaklaşık %3,1'ine karşılık gelir. Yıkama haftada iki kez yapıldığında sezonda kayda değer bir hacim birikir; Bragança tesisinde bu miktar yıllık 4.197,6 m³'e ulaşmıştır. Aynı çalışmada ultrafiltrasyon permeatının havuz suyu takviyesi için uygun olduğu, laboratuvar koşullarında yaklaşık %65 geri kazanım sağlandığı bildirilmiştir (Desalination and Water Treatment).

Karşı argüman da kayda geçmelidir: basit çökeltme tankı ve ölçüm disiplini olmayan bir tesiste geri kazanım, bitkiye zarar verme ve mevzuata aykırı deşarj riskini birlikte taşır. Su tüketiminin toplam çevresel yükü içindeki payı için havuz suyunun karbon ayak izi yazısındaki hesap yöntemi kullanılabilir; suyun kimyasal rejimi için havuz suyu dengesi rehberi ve havuz suyu kimyasal SSS sayfaları başvuru noktasıdır.

Sık sorulan sorular

Ters yıkama suyunu doğrudan çime verebilir miyim?

Ölçmeden veremezsiniz. Ham yıkama suyunda askıda katı madde 61-146 mg/L, bulanıklık 28-36 NTU aralığında ölçülmüştür; sulama hedefi 10 mg/L ve 2 NTU'dur. En az bir gece dinlendirme, ardından serbest klor ve pH ölçümü gerekir. Dip çamuru sulamaya karıştırılmamalıdır. Damla sulama, yaprağı ıslatan yağmurlamadan daha güvenlidir.

Serbest klor kaç mg/L'ye inmeli?

EPA kılavuzuna göre 1 mg/L altındaki artık klor genellikle sorun yaratmaz, 5 mg/L üzeri çoğu bitkide ciddi hasar verir. Yaprağı ıslatan sulamada hassas türlerde 0,05 mg/L bile hasar yapabilir. Bragança çalışmasında 15 saatlik dinlendirme klorü 0,02 mg/L'ye düşürmüştür. Ölçüm, üst fazdan alınan numuneyle yapılır.

Tuzlu su havuzunun yıkama suyu neden uygun değil?

Tuz sistemlerinde salinite tipik olarak 3.000-3.800 ppm'dir. Teknik Usuller Tebliği'ndeki dönüşüm katsayısıyla 3.200 mg/L tuz yaklaşık 4,9 dS/m iletkenliğe karşılık gelir. FAO tablosunda 3,0 dS/m üzeri ciddi kısıtlama kademesidir. Bekletme klorü uçurur, tuzu uçurmaz. Bu nedenle tuz elektrolizli havuzun yıkama suyu bahçe sulamasına verilmez.

Yıkama suyunu kanalizasyona vermek serbest mi?

Yerel idarenin deşarj yönetmeliğine bağlıdır. İSKİ'de tam arıtmalı sistemler için pH 6-12 ve askıda katı madde 500 mg/L sınırları uygulanır; yağmur suyu ve sulama kanallarının şebekeye bağlanması ise yasaktır. ASKİ örneğinde pH 6,5 altı veya 10 üstü atıklar kanala verilemez.

Bulanıklığı düşürmek için kimyasal kullanmalı mıyım?

Kullanılabilir ancak zorunlu değildir. 2022 çalışmasında 2 saatlik çökeltme yetmemiş, koagülasyon sonrası askıda katı madde 11,7 mg/L ve bulanıklık 4,24 NTU'ya inerek yeşil alan sulamasına uygun hâle gelmiştir. Yeterli süre verilebiliyorsa uzun çökeltme daha az kimyasal yükü demektir. Kimyasal seçiminde bitki toleransı da gözetilmelidir.

Kaynaklar

• FAO, *Water Quality for Agriculture, Irrigation and Drainage Paper 29 Rev. 1*, Tablo 1 sulama suyu kalite kılavuzu: https://www.fao.org/4/t0234e/t0234e01.htm
• US EPA, *2012 Guidelines for Water Reuse* — artık klorun bitkiye etkisi (s. 3-8), Tablo 3-2 ve Tablo 3-4: https://www.epa.gov/sites/default/files/2019-08/documents/2012-guidelines-water-reuse.pdf
• *Desalination and Water Treatment*, cilt 275 (2022) — yüzme havuzu filtre ters yıkama suyunun karakterizasyonu ve geri kazanımı: http://www.deswater.com/DWT_articles/vol_275_papers/275_2022_69.pdf
• Instituto Politécnico de Bragança dijital arşivi — ters yıkama suyunun çökeltme ile sulamaya hazırlanması: https://bibliotecadigital.ipb.pt/bitstream/10198/9935/1/1.pdf
• Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ekleri, Tablo 1 kıtaiçi su sınıfları (kurumsal PDF barındırması): https://www.arcev.com.tr/images/PDF/skkyek.pdf
• Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Teknik Usuller Tebliği, Madde 46 sulama suyu sınıflaması ve TDS-EC dönüşümü (FAOLEX arşivi): https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur33920.pdf
• İSKİ Atıksuların Kanalizasyona Deşarj Yönetmeliği, Tablo I: https://cdn.iski.istanbul/uploads/ISKI_ATIKSULARIN_KANALIZASYONA_DESARJ_Y_Oe_NETMELIGI_7a5ef7bffe.pdf
• ASKİ Atıksuların Kanalizasyon Şebekesine Deşarj Yönetmeliği: https://www.aski.gov.tr/Yukle/Dosya/mevzuatlar/2020atiksularinkanalsebekeyonetmeligi.pdf
• Orenda Technologies, tuz klorlama sistemlerinde salinite bandı: https://blog.orendatech.com/salinity-water-temperature-and-salt-chlorine-generators

Not: Teknik Usuller Tebliği'nin sulama suyu kalite tablosundaki (Tablo 4) sayısal sınır değerleri erişilebilen metinde bulunmadığı için açık bırakıldı. mevzuat.gov.tr üzerindeki yönetmelik kayıtları robots kısıtı nedeniyle otomatik getirilemedi; hükümler kurumsal PDF barındırmalarından doğrulandı.

İlgili içerikler

• Havuz filtre boyutu hesaplama
• Havuz suyunun karbon ayak izi
• Havuz suyu dengesi rehberi
• Havuz suyu ve kimyasal SSS