Boru çapı ve akış hızı: emme-basma hattında m/s sınırları ve basınç kaybı
Havuz boru çapı hesabı: emme ve basma hattı için ayrı m/s sınırları, 50-110 mm PVC borularda debi-hız-kayıp tablosu ve dirsek eşdeğer uzunlukları.
Havuz boru çapı hesabı debiden değil hızdan başlar. Kesit alanı A = Q / (3600 · v) ile bulunur, iç çap bu alandan türetilir. Emme hattında hız sınırı 1,5 m/s, basma hatlarında 2,5 m/s'dir; 18,75 m³/h debi bu sınırlarla 75 mm PVC boruya karşılık gelir.
Yayımlanma: 2 Eylül 2026 · Güncelleme: 2 Eylül 2026
Bu yazıda ne var
- Çap hesabının formülü ve iki pratik kısa yolu
- Emme ve basma hattı için ayrı hız sınırları, kaynaklarıyla
- 50–110 mm PVC borularda debi, hız ve basınç kaybı tablosu
- Dirsek, T ve vanaların eşdeğer uzunluk tablosu
- 18,75 m³/h'lik bir hattın baştan sona kayıp hesabı
Çap neden hızdan hesaplanır?
Aynı debiyi her çaptan geçirebilirsiniz; değişen şey hızdır. Hız arttıkça sürtünme kaybı hızın karesine yakın oranda büyür, gürültü artar ve emiş tarafında kavitasyon riski doğar. Bu yüzden çap doğrudan seçilmez, kabul edilebilir hızdan geri hesaplanır:
\[ A = \frac{Q}{3600 \cdot v} \quad\text{ve}\quad d = \sqrt{\frac{4A}{\pi}} \]
- A: boru kesit alanı (m²)
- Q: debi (m³/h)
- v: akış hızı (m/s)
- d: gerekli iç çap (m)
Aynı işi tek satırda yapan iki pratik bağıntı da kullanılır. Birincisi \( D_i = 18{,}8 \sqrt{Q/v} \); burada Di mm, Q m³/h, v m/s'dir (Engin Mühendislik havuz hesapları). İkincisi \( d = \sqrt{4Q / (v \cdot \pi \cdot 3600)} \times 100 \) ile çapı santimetre olarak verir (Çetinkaya Havuzculuk, boru ve kollektör çapı hesabı).
Hesap iç çapla yapılır, boru üzerindeki dış çapla değil. 10 atü PVC borularda et kalınlıkları 50 mm'de 2,4 mm, 63'te 3,0 mm, 75'te 3,6 mm, 90'da 4,3 mm ve 110'da 5,3 mm'dir; iç çaplar sırasıyla 45,2 / 57,0 / 67,8 / 81,4 / 99,4 mm olur (Sumak Pompa PVC sürtünme kaybı tablosu).
Emme ve basma hattının sınırları neden farklı?
Basma tarafında pompa suyu iter, emme tarafında ise atmosfer basıncı suyu pompaya doğru bastırır. Emişte hız yükseldikçe yerel basınç düşer; suyun buhar basıncına inildiğinde kabarcık oluşur ve pompa çarkında patlar. Bu olay kavitasyondur ve çarkı kısa sürede yer. Bu yüzden emiş sınırı her zaman basma sınırından düşüktür.
| Hat | TS 11899 sınırı | EN 16713-2 (evsel) |
|---|---|---|
| Pompa emiş hattı ve pompa–filtre arası | ≤1,5 m/s | Basma tarafından düşük olmalı (sayısal değer yok) |
| Diğer basma hatları | ≤2,5 m/s | ≤3 m/s |
| Havuzdan emiş yapan borular | ≤1 m/s | — |
| Emiş kapaklarında net hız | ≤0,5 m/s | — |
| Havuz girişleri (nozul) | — | ≤1,5 m/s |
| Tabandan dikey enjeksiyon (derinlik <700 mm) | — | ≤2 m/s |
TS 11899 değerleri standardın kendi metninden alındı (TS 11899, TSE 2. Baskı, Nisan 2007); EN 16713-2 değerleri evsel havuzların dolaşım sistemleri bölümünden gelir ve standardın kapsamı EN 15288-1 kapsamındaki halka açık havuzları, spaları ve EN 71-8 çocuk havuzlarını dışarıda bırakır (EN 16713-2:2016). Halka açık havuzlar EN 15288 serisi kapsamındadır (EN 15288-1:2018+A1:2024). Boru içi akış hızına ilişkin bir hüküm Sağlık Bakanlığı yönetmeliğinde yer almaz (Sağlık Bakanlığı HSGM).
Uygulama kaynakları biraz daha muhafazakâr davranır: emme borusunda 1–1,25 m/s, basma borusunda 1,8–2,6 m/s bandı önerilir (Engin Mühendislik). Havuz dip emişinde 0,5 m/s, kollektörden emişte 1 m/s kullanılır (Havuz.info.tr boru ve kollektör çapı hesabı).
İki geometrik kısıt da hesabı sınırlar. TS 11899, havuz içiyle doğrudan bağlantılı boruların en büyük ölçüsünü 4" (100 mm) olarak belirler ve havuzdan doğrudan emiş yapan boru sayısının en az iki olmasını ister (TS 11899). EN 16713-2 ise emiş çıkışları arasında en az 1 m mesafe ister ve bir emiş tıkandığında kalan çıkışların debinin tamamını karşılamasını şart koşar (EN 16713-2). Emiş yerleşimi ve nozul sayısı için skimmer ve nozul yerleşimi yazısına bakabilirsiniz.
Hangi çapta kaç m³/h taşınır?
Aşağıdaki tabloda her hücrede hız (m/s) ve 100 metrede basınç kaybı (mSS) yer alıyor. Kayıp değerleri Hazen-Williams bağıntısı \( h_f = 10{,}67\,L\,Q^{1,852} / (C^{1,852} d^{4,87}) \) ile, PVC için C = 150 katsayısıyla hesaplandı (IPEX, Hydraulics of PVC Pipe).
| Debi (m³/h) | 50 mm | 63 mm | 75 mm | 90 mm | 110 mm |
|---|---|---|---|---|---|
| 6 | 1,04 · 2,53 | 0,65 · 0,82 | 0,46 · 0,35 | 0,32 · 0,14 | 0,21 · 0,05 |
| 8 | 1,38 · 4,30 | 0,87 · 1,39 | 0,62 · 0,60 | 0,43 · 0,25 | 0,29 · 0,09 |
| 12 | 2,08 · 9,12 | 1,31 · 2,95 | 0,92 · 1,27 | 0,64 · 0,52 | 0,43 · 0,20 |
| 15 | 2,60 · 13,78 | 1,63 · 4,45 | 1,15 · 1,91 | 0,80 · 0,79 | 0,54 · 0,30 |
| 18 | 3,12 · 19,32 | 1,96 · 6,24 | 1,38 · 2,68 | 0,96 · 1,10 | 0,64 · 0,42 |
| 25 | 4,33 · 35,50 | 2,72 · 11,47 | 1,92 · 4,93 | 1,33 · 2,02 | 0,89 · 0,76 |
| 30 | 5,19 · 49,76 | 3,27 · 16,08 | 2,31 · 6,91 | 1,60 · 2,84 | 1,07 · 1,07 |
| 40 | 6,92 · 84,77 | 4,35 · 27,40 | 3,08 · 11,77 | 2,14 · 4,83 | 1,43 · 1,83 |
Hesabın doğruluğu yayımlanmış bir tabloyla karşılaştırıldı: 18 m³/h (5 L/s) debide 50 mm boru için yayımlanan kayıp 19,348 mSS/100 m, bu hesabın sonucu 19,32; 63 mm için 6,259'a karşı 6,24; 75 mm için 2,691'e karşı 2,68 (Sumak Pompa). Sapma %1'in altında.
Tablonun okunuşu şöyle: 18 m³/h debide 50 mm boruda hız 3,12 m/s'ye çıkıyor, yani hem TS 11899'un basma sınırını hem EN 16713-2'nin 3 m/s sınırını aşıyor. Aynı debide 75 mm boruda hız 1,38 m/s ile emiş sınırının da altında kalıyor ve kayıp 2,68 mSS/100 m'ye, yani yedide bire iniyor.
Pratikte kullanılan hazır eşleştirmeler bu tabloyla uyumludur: 10–20 m³/h aralığında ana boru Ø63, kollektör Ø90; 25–40 m³/h aralığında ana boru Ø75–90, kollektör Ø110–125; 50 m³/h üzerinde ana boru Ø110 ve üzeri önerilir (Çetinkaya Havuzculuk).
Dirsek ve vanalar hesaba nasıl girer?
Her bağlantı elemanı, kendi çapının belirli bir katı kadar düz boru gibi direnç gösterir. Eşdeğer uzunluk \( L_e = (L_e/D) \times D \) ile bulunur. Aşağıdaki oranlar rijit PVC ve HDPE için verilmiştir (Katmar Software, eşdeğer uzunluk tablosu).
| Eleman | Lₑ/D | 50 mm (m) | 63 mm (m) | 75 mm (m) | 90 mm (m) | 110 mm (m) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 90° dirsek, kaynaklı, r/d = 1 | 23 | 1,04 | 1,31 | 1,56 | 1,87 | 2,29 |
| 90° dirsek, keskin dönüş | 69 | 3,12 | 3,93 | 4,68 | 5,62 | 6,86 |
| 45° dirsek, kaynaklı | 17 | 0,77 | 0,97 | 1,15 | 1,38 | 1,69 |
| T, düz geçiş | 13 | 0,59 | 0,74 | 0,88 | 1,06 | 1,29 |
| T, kol geçişi | 72 | 3,25 | 4,10 | 4,88 | 5,86 | 7,16 |
| Kelebek vana, tam açık | 46 | 2,08 | 2,62 | 3,12 | 3,74 | 4,57 |
| Sürgülü vana, tam açık | 9 | 0,41 | 0,51 | 0,61 | 0,73 | 0,89 |
| Küresel vana, tam geçişli | 3,3 | 0,15 | 0,19 | 0,22 | 0,27 | 0,36 |
| Swing çekvalf | 120 | 5,42 | 6,84 | 8,14 | 9,77 | 11,93 |
Tablo iki tasarım kararını doğrudan gösteriyor. Birincisi, keskin dönüşlü dirsek radyuslu dirseğin üç katı direnç yapar; 75 mm hatta fark dirsek başına 3,1 metredir. İkincisi, vana tipi seçimi küçük bir ayrıntı değildir: 75 mm hatta kelebek vana 3,12 m eşdeğer verirken tam geçişli küresel vana 0,22 m verir.
18,75 m³/h'lik bir villa hattı nasıl çözülür?
Adım 1 — çap seçimi. Emme hattında 1,5 m/s sınırı için gerekli iç çap 66,5 mm'dir. Ticari karşılığı 75 mm PVC borudur (iç çap 67,8 mm) ve gerçek hız 1,44 m/s olur. 63 mm seçilse hız 2,04 m/s'ye çıkardı; bu değer basma sınırının altındadır ama emiş sınırını aşar.
Adım 2 — birim kayıp. 75 mm boruda 18,75 m³/h için kayıp 2,89 mSS/100 m'dir.
Adım 3 — eşdeğer uzunluk. Emme hattı 12 m düz boru, 4 adet radyuslu 90° dirsek (4 × 1,56 = 6,24 m), 2 kelebek vana (6,24 m) ve 1 T kol geçişi (4,88 m) içeriyor: toplam 29,4 m. Basma hattı 18 m düz boru, 6 dirsek (9,36 m), 2 vana (6,24 m) ve 1 T kol geçişi (4,88 m) içeriyor: toplam 38,5 m.
Adım 4 — toplam kayıp. (29,4 + 38,5) × 2,89 / 100 = 1,96 mSS.
| Kalem | Emme hattı | Basma hattı |
|---|---|---|
| Düz boru (m) | 12,0 | 18,0 |
| Dirsek eşdeğeri (m) | 6,2 | 9,4 |
| Vana eşdeğeri (m) | 6,2 | 6,2 |
| T eşdeğeri (m) | 4,9 | 4,9 |
| Toplam eşdeğer uzunluk (m) | 29,4 | 38,5 |
| Basınç kaybı (mSS) | 0,85 | 1,11 |
Bu 1,96 mSS, tipik bir villa tesisatındaki 14 mSS toplam basma yüksekliğinin yaklaşık yedide biridir; geri kalanı filtre direnci, filtre kirlenmesi, kot farkı ve nozul çıkış basıncından gelir (Havuz.info.tr pompa seçimi). Aynı hat 63 mm ile kurulsaydı birim kayıp 6,73 mSS/100 m'ye çıkar ve toplam kayıp 4,3 mSS'yi aşardı.
Boru çapının pompa ve filtre seçimiyle birlikte çözümü için havuz hidroliği boyutlandırma yazısına, emişte hava sorunları için pompa hava yapıyor yazısına bakabilirsiniz. Standart tesisat çapları model sayfalarında yer alıyor.
Sık sorulan sorular
Havuz boru çapı nasıl hesaplanır? Kesit alanı A = Q / (3600 · v) ile bulunur, iç çap bu alandan türetilir. 18,75 m³/h debi ve 1,5 m/s emiş sınırında gerekli iç çap 66,5 mm olur; ticari karşılığı 75 mm PVC borudur. Hesap dış çapla değil iç çapla yapılır.
Emme hattında hız sınırı kaç m/s? TS 11899, pompa emiş hattında ve pompa ile filtre arasında hızı 1,5 m/s ile sınırlar; havuzdan emiş yapan borularda sınır 1 m/s, emiş kapaklarında net hız 0,5 m/s'dir (TS 11899).
Basma hattında hız sınırı kaç m/s? TS 11899 diğer basma hatları için 2,5 m/s verir; EN 16713-2 ise evsel havuzlarda basma tarafı için 3 m/s üst sınırını koyar ve daha düşük hızları teşvik eder (EN 16713-2).
Boru bir ölçü büyük seçilirse zarar var mı? Hidrolik açıdan yok, kayıp azalır. Tek dikkat noktası emiş hattında hızın çok düşmesiyle kirin boruda çökelmesidir. Örnek hatta 63 mm yerine 75 mm seçimi toplam kaybı 4,3 mSS'den 1,96 mSS'ye indirir.
Dirsek sayısı gerçekten fark eder mi? Eder. 75 mm hatta radyuslu 90° dirsek 1,56 m, keskin dönüşlü dirsek 4,68 m düz boru eşdeğeri yapar (Katmar Software). Altı keskin dirsek, yaklaşık 28 metre fazladan boru demektir.
Kaynaklar
- TS 11899 — Yüzme Havuzları Genel Kurallar, TSE, 2. Baskı, Nisan 2007: https://eforhavuz.com/pdf/tse.pdf
- EN 16713-2:2016 — Domestic swimming pools, Water systems, Part 2: Circulation systems: https://standards.iteh.ai/catalog/standards/cen/a5c3a2b9-a0c3-47f9-b077-5f63df96f0a5/en-16713-2-2016
- EN 15288-1:2018+A1:2024 — Swimming pools for public use, Part 1: Safety requirements for design: https://standards.iteh.ai/catalog/standards/cen/e257b2dc-7ea1-4e98-8985-f3f1adb8488b/en-15288-1-2018a1-2024
- T.C. Sağlık Bakanlığı HSGM — Havuz Suları: https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/su-guvenligi/havuz-sulari.html
- Sumak Pompa — PVC borularda sürtünme kaybı tablosu: https://sumakpompa.com/pvc-borularda-surtunme-kaybi/
- IPEX — Hydraulics of PVC Pipe (Hazen-Williams C katsayısı): https://ipexna.com/wp-content/uploads/2022/08/bulletin-caen-ipex-hydraulics-of-pvc-pipe.pdf
- Katmar Software — Equivalent length of pipe fittings: https://www.katmarsoftware.com/articles/pipe-fitting-equivalent-length.htm
- Engin Mühendislik — Havuz hesapları: https://www.enginmuh.com/havuz.html
- Havuz.info.tr — Boru ve kollektör çapı hesabı: https://havuz.info.tr/havuz-yapimi/boru-ve-kollektor-capi-hesabi-nasil-yapilir/
- Havuz.info.tr — Pompa seçimi nasıl yapılır: https://www.havuz.info.tr/havuz-yapimi/pompa-secimi-nasil-yapilir/
- Çetinkaya Havuzculuk — Boru ve kollektör çapı hesabı: https://www.cetinkayahavuzculuk.com/blog/icerik/boru-ve-kollektor-capi-hesabi-nasil-yapilir
İlgili içerikler
- Havuz hidroliği: pompa, filtre ve boru çapını birlikte boyutlandırma
- Havuz pompa debisi hesaplama
- Havuz pompası hava yapıyor: nedenleri ve çözümü
- Skimmer ve nozul sayısı ile yerleşimi
